دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Anti
90 دەرمان
Allegra, Telfast, Fexofenadine, Fexodin, Fexal
fexofenadine
فێکسۆفینادین دەرمانێکی دژەهەستیاری نەوەی دووەمە کە بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی هەستیاری بەکاردێت. ئەم دەرمانە بەشێوەیەکی سەرەکی بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی زەحیری وەرزی (هەڵامەتی هەستیاری) و گرانەتای درێژخایەنی بێ هۆکار (خورشتی پێست و هەڵئاوسان) بەکاردێت. فێکسۆفینادین بەوە ناسراوە کە کاریگەری خەواڵوویی کەمتری هەیە بە بەراورد بە دژەهەستیارییەکانی نەوەی یەکەم. ئەم دەرمانە یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکانی وەک پژمین، لووت ڕۆیشتن، چاو خوراندن و فرمێسکاوی، خورشتی لووت و قورگ، و خورشت و سووربوونەوە و هەڵئاوسانی پێست دەدات. فێکسۆفینادین بە شێوەی حەب و شلەی خواردنەوە بەردەستە و بە زار وەردەگیرێت.
فامڤیر (Famvir), فامسایکلۆڤیر (Famciclovir, گشتی)
famciclovir
فامسایکلۆڤیر دەرمانێکی دژەڤایرۆسە کە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنەکانی ڤایرۆسی هێرپس. ئەم دەرمانە کاردەکات بە ڕێگریکردن لە گەشەکردن و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە جەستەدا. فامسایکلۆڤیر ڤایرۆسەکە بە تەواوی لەناو نابات، بەڵام یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکان و خێراکردنی چاکبوونەوە دەدات. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی زۆنا (هێرپسی زۆستەر)، هەڵامەتی سارد (هێرپسی لابیال)، و هێرپسی زاوزێ (هێرپسی جێنیتال) بەکاردێت. هەروەها دەتوانرێت بۆ سەرکوتکردنی دووبارەبوونەوەی هێرپسی زاوزێ لەو کەسانەدا بەکاربهێنرێت کە بە بەردەوامی تووشی ئەم حاڵەتە دەبنەوە. فامسایکلۆڤیر پرۆدراگێکە، واتە لە جەستەدا دەگۆڕێت بۆ شێوە چالاکەکەی کە پێنسیكلۆڤیرە. پێنسیكلۆڤیر ڕاستەوخۆ کار لەسەر ڤایرۆسەکە دەکات و ڕێگری لە دروستبوونی DNAی ڤایرۆسەکە دەکات، بەمەش توانای زۆربوون و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە کەم دەکاتەوە.
Depakote (دیپاکۆت), Divalproex (دیڤالپرۆیکس), Epival (ئیپیڤاڵ), Valpro (ڤالپرۆ)
divalproex+sodium
دیڤالپرۆیکس دەرمانێکە کە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی جۆرە جیاوازەکانی گەشکە (سەرع)، هەروەها بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکانی تێکچوونی دوو جەمسەری (Bipolar Disorder) وەک جێگیرکەرێکی باری دەروونی. جگە لەمانە، ئەم دەرمانە بۆ ڕێگریکردن لە سەرئێشەی شەقیقە (میگرێن) بەکاردێت لەو کەسانەی کە بە بەردەوامی تووشی دەبن. دیڤالپرۆیکس سەر بە پۆلێکی دەرمانەکانە کە پێیان دەوترێت دژە گەشکەکان (anticonvulsants). ئەم دەرمانە بە شێوەی حەب، حەبی درێژخایەن (extended-release)، حەبی دواخراو (delayed-release)، و کپسوولی پڕ لە دەنکۆڵە (sprinkle capsule) بەردەستە. شێوە جیاوازەکانی دەرمانەکە ڕێگە دەدەن بە بەکارهێنانی گونجاو بەپێی پێویستی نەخۆش و جۆری حاڵەتەکە. گرنگە کە ئەم دەرمانە تەنها بە ڕەچەتەی پزیشک بەکاربهێنرێت و بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت بەهۆی کاریگەرییە لاوەکییە ئەگەرییەکان و ئاگادارییە گرنگەکانەوە.
دایکڵۆکساسیلین (Dicloxacillin), دایناپێن (Dynapen), دایسیل (Dycill)
dicloxacillin
دایکڵۆکساسیلین دژە-زیندەییەکە لە جۆری پێنیسیلین، کە کاردەکات بۆ کوشتنی بەکتریاکان یان ڕاگرتنی گەشەیان. ئەم دەرمانە بەتایبەتی کاریگەرە دژی جۆرە بەکتریایەک کە پێی دەوترێت ستەفیلۆکۆکەس (Staphylococcus)، کە بەرگری دژی پێنیسیلینەکانی تر پەیدا کردووە. دایکڵۆکساسیلین تەنها بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنی بەکتریایی بەکاردێت و کاریگەری لەسەر هەوکردنی ڤایرۆسی (وەک سەرما و هەڵامەت) نییە. ئەم دەرمانە بەشێکە لە خێزانی دژە-زیندەییەکانی بێتا-لاکتام و بە شێوەی کەپسول یان شلەی هەڵواسراوی دەمەکی بەردەستە. بەکارهێنانی دژە-زیندەیی کاتێک پێویست نییە، دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی کاریگەرییەکەی لە داهاتوودا. دایکڵۆکساسیلین بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنەکانی پێست، ئێسک، جومگەکان، کۆئەندامی هەناسە، و هەوکردنەکانی تری بەکتریایی بەکاردێت کە بەهۆی بەکتریا هەستیارەکانەوە دروست دەبن.
Dapsone, داپسۆن
dapsone
داپسۆن دەرمانێکی دژە بەکتریا و دژە هەوکردنە کە سەر بە پۆلی سۆلفۆنەکانە. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی گولی (نەخۆشی هانسن) و هەوکردنی پێست (dermatitis herpetiformis) بەکاردێت. داپسۆن بەهۆی تایبەتمەندییە دژە بەکتریا و دژە هەوکردنەکانییەوە کاردەکات. جگە لە بەکارهێنانە سەرەکییەکانی، داپسۆن هەندێک جار بۆ خۆپاراستن و چارەسەرکردنی هەوکردنی سییەکان بە پنیومۆسیستیس (Pneumocystis pneumonia - PCP) لە کەسانی تووشبوو بە ڤایرۆسی HIV و نەخۆشییەکانی دیکەی سیستەمی بەرگری، هەروەها بۆ چارەسەرکردنی تۆکسۆپلازمۆسیس بەکاردێت. ئەم دەرمانە بە شێوەی حەب بەردەستە و بە دەم وەردەگیرێت.
Colchicine, Colchicum, Colcrys, Mitigare, Colchicine Hikma, Colchicine Pioneer, Colchicine Awamedica
colchicine
کۆلچیسین دەرمانێکە کە بۆ چارەسەرکردن و خۆپاراستن لە چەندین حاڵەتی هەوکردن بەکاردێت. ئەم دەرمانە سەر بە پۆلی ئەو دەرمانانەیە کە کار لەسەر پرۆتینەکانی ناو خانەکان دەکەن و ڕێگری لە کۆبوونەوەی هەوکردن دەکەن. بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشیی دەردەشا (Gout) بەکاردێت، کە جۆرێکە لە هەوکردنی جومگەکان بەهۆی کۆبوونەوەی کریستاڵی یۆرەیت لە جومگەکاندا. جگە لە دەردەشا، کۆلچیسین بۆ چارەسەرکردنی تایی دەریای ناوەڕاستی خێزانی (Familial Mediterranean Fever - FMF)یش بەکاردێت، کە نەخۆشییەکی بۆماوەییە و دەبێتە هۆی دووبارەبوونەوەی تا و هەوکردن لە ناوپەنچک، سییەکان، یان جومگەکاندا. هەروەها لە هەندێک حاڵەتدا، پزیشکان لە دەرەوەی ڕێنماییە فەرمییەکان (off-label) بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنی پەردەی دڵ (Pericarditis)یش بەکاری دەهێنن. ئەم دەرمانە بە شێوەی حەب بەردەستە و بە دەم دەخورێت. کارکردنی کۆلچیسین بە ڕێگریکردن لە جووڵەی هەندێک خانەی بەرگریی لەشە کە بەشدارن لە پرۆسەی هەوکردندا، ئەمەش یارمەتی کەمکردنەوەی ئازار و هەڵئاوسان دەدات.
Clotrimazole, Canesten, Lotrimin AF, Mycelex, Gyne, Lotrimin
clotrimazole
کلۆتریمازۆڵ دەرمانێکی دژە کەڕووە کە بۆ چارەسەرکردنی جۆرە جیاوازەکانی هەوکردنی کەڕوویی بەکاردێت. ئەم دەرمانە کار لە گەشەی کەڕوو دەکات و ڕێگری لێدەکات، بەمەش یارمەتی چارەسەرکردنی هەوکردنەکە دەدات. کلۆتریمازۆڵ بە شێوەی جیاواز بەردەستە، لەوانە کرێم و گیراوە بۆ بەکارهێنانی سەرپێستی، قورسی زێ و کرێمی زێ بۆ هەوکردنی کەڕوویی زێ، هەروەها حەبی مژین (لۆزنج) بۆ هەوکردنی کەڕوویی دەم. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی باو بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنی کەڕوویی پێست بەکاردێت، وەک پێی وەرزشوانان (athlete's foot)، هەوکردنی کەڕوویی ناوچەی ڕان (jock itch)، و کرمۆڵە (ringworm). هەروەها یەکێکە لە چارەسەرە سەرەکییەکان بۆ هەوکردنی کەڕوویی زێ (vaginal yeast infections) کە بەهۆی کەڕووی کاندیدا (Candida) دروست دەبێت. کلۆتریمازۆڵ بە گشتی بە دەرمانێکی سەلامەت و کاریگەر دادەنرێت کاتێک بە شێوەیەکی دروست بەکاردێت. زۆربەی جۆرەکانی بەبێ ڕەچەتەی پزیشک بەردەستن، بەڵام گرنگە ڕێنماییەکانی بەکارهێنان بە وردی جێبەجێ بکرێن یان ڕاوێژ بە پزیشک یان دەرمانساز بکرێت، بە تایبەت ئەگەر نیشانەکان باشتر نەبوون یان خراپتر بوون.
Advil, Motrin, Nuprin, Midol, Nurofen
ibuprofen
ئایبوپڕۆفین دەرمانێکی دژەهەوکردنی ناسیتیرۆیدییە (NSAID) کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی پلەی گەرمی لەش (تا)، و کەمکردنەوەی هەوکردن. ئەم دەرمانە بەبێ ڕەچەتەی پزیشک (OTC) لە زۆربەی وڵاتان بەردەستە و یەکێکە لە باوترین دەرمانەکانی ئازارشکێن لە جیهاندا. ئایبوپڕۆفین بۆ چارەسەرکردنی چەندین حاڵەتی ئازار و هەوکردن بەکاردێت، وەک سەرئێشە، ئازاری ماسولکە، ئازاری پشت، ئازاری ددان، ئازاری سووڕی مانگانە، نیشانەکانی سەرما و هەڵامەت، و ئازاری جومگەکان کە پەیوەندییان بە هەوکردنی جومگەکانەوە هەیە. ئەم دەرمانە بە شێوەی حەب، کەپسول، شرووب، و کرێم بەردەستە، کە هەریەکەیان بۆ مەبەستی جیاواز بەکاردێن. گرنگە کە هەمیشە ڕێنماییەکانی بەکارهێنان و بڕی پێویست (دۆز) ڕەچاو بکرێت بۆ خۆپاراستن لە کاریگەرییە لاوەکییەکان.
Mucomyst, Acetadote, Fluimucil, Parvolex
acetylcysteine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئەسیتیلسیستین دەرمانێکی موکۆلیتیکە (شلبکەرەوەی بەڵغەم) و دژە ژەهرە بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ. وەک موکۆلیتیکێک، بە شلبکردنەوەی بەڵغەم کار دەکات لە ڕێگەی شکاندنی بەندەکانی دایسەلفاید (disulfide bonds) لە پرۆتینەکانی موکۆپۆلیساکارید (mucopolysaccharide) لە بەڵغەمدا، بەمەش چڕی و لینجی بەڵغەم کەم دەکاتەوە و ئاسانکاری دەکات بۆ دەرچوونی. وەک دژە ژەهرێک بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، وەک پێشەنگێک (precursor) بۆ گلوتاسیۆن (glutathione) کار دەکات. کاتێک بڕێکی زۆر پاراسیتامۆڵ دەخورێت، میتابۆلیتێکی ژەهراوی بە ناوی N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI) دروست دەبێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی بە گلوتاسیۆن بێ زیان دەکرێت. لە ژەهراویبووندا، گلوتاسیۆن کەم دەبێتەوە و NAPQI زیان بە خانەکانی جگەر دەگەیەنێت. ئەسیتیلسیستین ئاستی گلوتاسیۆن زیاد دەکاتەوە و ڕاستەوخۆش وەک دژە ئۆکسیدانتێک کار دەکات، بەمەش زیانەکانی جگەر کەم دەکاتەوە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسیتیلسیستین بریتییە لە N-acetyl derivative ی ئەمینۆ ئەسیدی سیستین (cysteine). خاوەنی گرووپی سلفهیدریل (sulfhydryl group) ی ئازادە کە بەرپرسە لە کاریگەرییە موکۆلیتیکییەکەی و توانای زیادکردنی گلوتاسیۆن. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەرییەکانی لەسەر سیستەمی هەناسەدان بە شلبکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی دەرچوونیەتی. لەسەر سیستەمی جگەر، بە پاراستنی ئاستی گلوتاسیۆن و بێ زیانکردنی میتابۆلیتی ژەهراوی پاراسیتامۆڵ، جگەر لە زیان دەپارێزێت. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): دوای خواردنی بە دەم، ئەسیتیلسیستین بە خێرایی هەڵدەمژرێت لە ڕیخۆڵەکانەوە. بەردەستبوونی زیندەیی بە دەم کەمە (نزیکەی 4-10%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) دەدرێت، بەردەستبوونی زیندەیی 100%ە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی لە جگەر، گورچیلە، سییەکان و پلازما. بە ڕێژەیەکی کەم بە پرۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە خێرایی لە جگەردا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت بۆ سیستین و دواتر بۆ میتابۆلیتەکانی تر. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت وەک میتابۆلیتە بێ زیانەکان. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەسیتیلسیستین دوای خواردنی بە دەم نزیکەی 5.6 کاتژمێرە، بەڵام دوای دەرزی لوتکەیی (intravenous) نزیکەی 2 کاتژمێرە. لوتکەی چڕی لە پلازمادا دوای خواردنی بە دەم لە ماوەی 1-2 کاتژمێردا دەگات. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ وەک دژە ژەهرێک. هەروەها وەک موکۆلیتیکێک بۆ شلبکردنەوەی بەڵغەمی چڕ لە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە هەندێک حاڵەتدا بۆ نەخۆشییەکانی گورچیلە کە بەهۆی ماددە ڕەنگاوڕەنگەکانی تیشک (radiocontrast agents) دروست دەبن، بۆ کەمکردنەوەی زیانی گورچیلە بەکاردێت. هەروەها لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان وەک OCD و ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، فایبرۆزی کیسەیی (cystic fibrosis)، نەخۆشی درێژخایەنی گیرانی سییەکان (COPD)، هەوکردنی سییەکان (pneumonia)، برۆنکایتی درێژخایەن (chronic bronchitis)، برۆنکێکتاسیس (bronchiectasis). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: ڕزگارکردنی ژیانی نەخۆش لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، باشترکردنی هەناسەدان و کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی بەڵغەم، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی نەخۆشییەکانی گورچیلە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: وەک دژە ژەهرێک، کاریگەرییەکەی بە خێرایی دەستپێدەکات، بەتایبەتی کاتێک لە ماوەی 8 کاتژمێری یەکەمدا دوای خواردنی پاراسیتامۆڵ دەدرێت. وەک موکۆلیتیکێک، کاریگەرییەکەی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی دەرمانەکە پەیوەستە بە دۆز و ڕێگەی بەکارهێنان. لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، چارەسەرەکە بۆ ماوەی 20-21 کاتژمێر بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەکرێت کارلێک لەگەڵ هەندێک دەرمانی کۆکەشکێن (antitussives) بکات بەهۆی کەمکردنەوەی توانای دەرچوونی بەڵغەم. هەروەها لەگەڵ دەرمانەکانی نایترۆگلیسیرین (nitroglycerin) دەکرێت کاریگەرییەکانی نایترۆگلیسیرین زیاد بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەکرێت هەڵمژینی ئەسیتیلسیستین کەم بکاتەوە، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکانی گەدە دەکرێت لەگەڵ خواردندا بدرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگە کە ئەسیتیلسیستین بە زووترین کات دوای ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ بدرێت بۆ باشترین ئەنجام. شێوەی دەرزییەکەی بەتایبەتی بۆ حاڵەتە سەختەکان یان کاتێک نەخۆش ناتوانێت بە دەم وەری بگرێت بەکاردێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: هیچ دەرمانێکی تر نییە کە بە هەمان شێوە وەک دژە ژەهرێک بۆ پاراسیتامۆڵ کار بکات. وەک موکۆلیتیکێک، لەگەڵ دەرمانەکانی تر وەک دۆرناز ئەلفا (dornase alfa) جیاوازی هەیە لە میکانیزمی کارکردندا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەتایبەتی لە نەخۆشانی هەستیاریدا. گرنگییەکەی لە ڕزگارکردنی ژیان و باشترکردنی کوالێتی ژیاندا زۆر گەورەیە.
Ziagen
abacavir
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئاباکاڤیر دەرمانێکی دژە ڤایرۆسییە و سەر بە پۆلی (Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor - NRTI)ە. کار دەکات بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمی (reverse transcriptase) کە ڤایرۆسی HIV پێویستی پێیەتی بۆ گۆڕینی RNAی خۆی بۆ DNA و پاشان یەکگرتنی لەگەڵ DNAی خانەخوێ. ئەمەش ڕێگری دەکات لە زۆربوونی ڤایرۆسەکە و بڵاوبوونەوەی لە جەستەدا. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئاباکاڤیر ئەنالۆگێکی گوانۆزینە (guanosine analog) کە پێویستی بە چالاککردن هەیە لەناو خانەکاندا بۆ ئەوەی ببێتە فۆرمی چالاک (carbovir triphosphate). ئەم فۆرمە چالاکە ڕێگری لە دروستبوونی زنجیرەی DNAی ڤایرۆسەکە دەکات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر خانە تووشبووەکانی HIV هەیە، بە کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) و زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، کە ئەمەش بەرگری جەستە بەهێز دەکات و یارمەتی جەستە دەدات بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییە دەرفەتخوازەکان. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: ئاباکاڤیر بە خێرایی و بە باشی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای وەرگرتنی بە زار. بەردەستبوونی زیندەیی (bioavailability) نزیکەی 83%ە، کە ئەمەش واتای ئەوەیە بەشێکی زۆری دەرمانەکە دەگاتە سووڕی خوێن. - دابەشبوون لە جەستەدا: بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانەش شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت (cerebrospinal fluid - CSF)، کە ئەمەش گرنگە بۆ چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی HIV لە کۆئەندامی دەماردا. - میتابۆلیزم و دەرچوون: بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی (alcohol dehydrogenase) و (glucuronyl transferase). کەمتر لە 2%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت، و نزیکەی 60%ی دۆزەکە بە شێوەی میتابۆلیت لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لە پلازمادا نزیکەی 1.5 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە پلازمادا (Tmax) دوای وەرگرتنی بە زار نزیکەی 0.7-1.7 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1 لە گەورە و منداڵاندا. هەمیشە وەک بەشێک لە چارەسەری دژە ڤایرۆسی چالاک (Highly Active Antiretroviral Therapy - HAART) بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هیچ بەکارهێنانێکی لاوەکی پەسەندکراوی نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1، کە دەبێتە هۆی نەخۆشی ئایدز (AIDS). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) بۆ ئاستێکی نادیار، زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، باشترکردنی سیستەمی بەرگری، درێژکردنەوەی تەمەن و باشترکردنی کوالێتی ژیانی تووشبووان بە HIV. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژە ڤایرۆسی لە چەند هەفتەی یەکەمی چارەسەردا دەست پێدەکات، بە کەمبوونەوەی باری ڤایرۆسی. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەردەوامە بە درێژایی ماوەی چارەسەر، بە مەرجێک بە شێوەیەکی ڕێک و پێک وەربگیرێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): ئاباکاڤیر دەکرێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی وەک (ethanol) بکات و ببێتە هۆی زیادبوونی چڕی ئاباکاڤیر لە خوێندا. هەروەها کارلێک لەگەڵ (methadone) هەیە کە دەکرێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی چڕی میتادۆن و پێویستی بە ڕێکخستنی دۆز هەبێت. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی ئاباکاڤیر نییە، بۆیە دەکرێت لەگەڵ خۆراک یان بەبێ خۆراک وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگترین خاڵی تایبەت بریتییە لە پێویستی ئەنجامدانی پشکنینی هەستیاری جینی (HLA-B*5701) پێش دەستپێکردنی چارەسەر. ئەم پشکنینە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەخت و ژیانترسێنە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە بەوەی کە مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەختی هەیە کە پەیوەستە بە بوونی ئەلێلی HLA-B*5701. دەرمانەکانی تری NRTI ئەم مەترسییە تایبەتەیان نییە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: ئاباکاڤیر دەرمانێکی کاریگەرە بۆ چارەسەری HIV، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری و هەندێک کاریگەری لاوەکی دیکە. چاودێری پزیشکی بەردەوام زۆر گرنگە.
Apresoline, Hydralazine Hydrochloride
hydralazine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): هایدرالازین دەرمانێکی دژە پەستانی خوێنە و سەر بە پۆلی فراوانکەرەکانی خوێنبەرەکانە (vasodilators). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە خاوکردنەوەی ڕاستەوخۆی ماسولکە لووسەکانی دیواری خوێنبەرە بچووکەکان (arterioles)، بەتایبەتی خوێنبەرەکانی بەرگری (resistance arterioles). ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی (systemic vascular resistance) و لە ئەنجامدا پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. بە پێچەوانەی فراوانکەرەکانی خوێنهێنەرەکان (venodilators)، هایدرالازین کاریگەرییەکی کەمتری لەسەر خوێنهێنەرەکان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: هایدرالازین سەر بە گرووپی کیمیایی فثالازینەکانە (phthalazines). تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکەن کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبێت لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان، بەبێ ئەوەی کاریگەگیری لەسەر ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان (adrenergic receptors) هەبێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی، هایدرالازین بارگرانیی دوای دڵ (afterload) کەم دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی دەرهاویشتەی دڵ (cardiac output) و کەمکردنەوەی کاری دڵ. ئەم کاریگەرییە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ (reflex tachycardia) و زیادبوونی چالاکیی سیستەمی دەماری سۆمپاثەتیک (sympathetic nervous system)، بۆیە زۆرجار لەگەڵ دەرمانەکانی بلۆککەری بێتا (beta-blockers) بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئەم کاریگەرییە لاوەکیانە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هایدرالازین بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای بەکارهێنانی بە زاراوە. بەڵام، بەردەستبوونی زیندەییەکەی زۆر گۆڕانکاری بەسەردا دێت (لە 10% بۆ 50%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بە "خاو میتابۆڵیزم" (slow acetylators) ناسراون. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، بەتایبەتی لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان. نزیکەی 85-90%ی دەرمانەکە بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆڵیزمی بۆ دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی پرۆسەی ئەسیتایلەیشنەوە (acetylation). دەرچوونی دەرمانەکە و میتابۆڵیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوەیە لە ڕێگەی میزەوە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی هایدرالازین لە خوێندا لە نێوان 2 بۆ 8 کاتژمێرە، بەڵام ئەمە زۆر پشت بە باری ئەسیتایلەیشنی تاکەکەسی دەبەستێت (خێرا یان خاو). کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا دوای بەکارهێنانی بە زاراوە نزیکەی 1 بۆ 2 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی پەستانی خوێنی بەرز (hypertension)، بەتایبەتی پەستانی خوێنی مامناوەند بۆ توند، زۆرجار وەک بەشێک لە چارەسەرێکی تێکەڵاو لەگەڵ دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن. هەروەها لە قەیرانی پەستانی خوێن (hypertensive crisis) بە شێوەی دەرزی بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە چارەسەرکردنی سستبوونی دڵ (heart failure) بەکاردێت، بەتایبەتی لەگەڵ نایترەیتەکان (nitrates)، بۆ کەمکردنەوەی بارگرانیی سەر دڵ و باشترکردنی دەرهاویشتەی دڵ، بەتایبەتی لە نەخۆشانی ڕەگەز ڕەشدا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: پەستانی خوێنی بەرز، قەیرانی پەستانی خوێن، سستبوونی دڵ (بە شێوەی لاوەکی). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی پەستانی خوێن، باشترکردنی نیشانەکانی سستبوونی دڵ، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە پەستانی خوێنی بەرز وەک جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی دڵ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: دوای بەکارهێنانی بە زاراوە، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 20-30 خولەکدا دەستپێدەکات. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) بەکاردێت، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 5-20 خولەکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن دوای بەکارهێنانی بە زاراوە بۆ ماوەی 6-12 کاتژمێر دەمێنێتەوە. دوای بەکارهێنانی بە شێوەی دەرزی، ماوەی کارکردنی کەمترە، نزیکەی 2-6 کاتژمێر. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): هایدرالازین دەتوانێت کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێنی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن (وەک بلۆککەرەکانی بێتا، دایۆرێتیکەکان، بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم) زیاد بکات. بەکارهێنانی لەگەڵ دەرمانەکانی وەک دیازۆکساید (diazoxide) یان نایترۆپروساید (nitroprusside) دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی زۆری پەستانی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت بەردەستبوونی زیندەیی هایدرالازین زیاد بکات، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە خاو میتابۆڵیزمن، بۆیە باشترە بە بەردەوامی لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بەکاربهێنرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: هایدرالازین دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ و زیادبوونی چالاکیی ڕژێنە ئەدرینالەکان، کە دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وەک دڵەکوتێ و ئازاری سنگ. هەروەها مەترسیی دروستبوونی نەخۆشییەکی هاوشێوەی لوپوس (drug-induced lupus-like syndrome) هەیە، بەتایبەتی لە دۆزی بەرز و بەکارهێنانی درێژخایەن. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە پێچەوانەی زۆربەی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن کە کاریگەرییان لەسەر سیستەمی ڕینین-ئەنجیۆتێنسین-ئەلدۆستیرۆن (RAAS) یان ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان هەیە، هایدرالازین ڕاستەوخۆ کار لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان دەکات. ئەمەش وای لێدەکات کە لە هەندێک دۆخی تایبەتدا بەسوود بێت، وەک پەستانی خوێنی بەرز لە کاتی دووگیانیدا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: هایدرالازین دەرمانێکی کاریگەرە بۆ دابەزاندنی پەستانی خوێن، بەڵام پێویستی بە چاودێریی ورد هەیە بەهۆی کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک لێدانی خێرای دڵ و مەترسیی لوپوسی دەرمانی. زۆرجار وەک دەرمانێکی هێڵی دووەم یان سێیەم بەکاردێت کاتێک دەرمانەکانی تر کاریگەر نین یان نەخۆش ناتوانێت بەکاریان بهێنێت.
Glucotrol, Glucotrol XL
glipizide
گلیپیزاید دەرمانێکە سەر بە پۆلی سۆلفۆنیل یۆریاکان (sulfonylureas) کە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شەکرەی جۆری 2. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی یارمەتی کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن دەدات. • **فارماکۆلۆژی (Pharmacology):** گلیپیزاید کار دەکات بە هاندانی خانەکانی بێتا (beta cells) لە پەنکریاسدا بۆ دەردانی ئەنسۆلینی زیاتر. ئەنسۆلین هۆرمۆنێکە کە یارمەتی گواستنەوەی شەکر لە خوێنەوە بۆ ناو خانەکانی جەستە دەدات بۆ بەکارهێنان وەک وزە. هەروەها، گلیپیزاید دەکرێت هەستیاری خانەکانی جەستە بۆ ئەنسۆلین زیاد بکات و دەردانی گلوکۆز لە جگەرەوە کەم بکاتەوە. ئەم کاریگەرییانە پێکەوە دەبنە هۆی دابەزاندنی ئاستی شەکری خوێن. • **فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics):** گلیپیزاید بە خێرایی و بە تەواوی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت دوای خواردنی بە دەم. کاریگەرییەکەی بەگشتی لە ماوەی 30 خولەکدا دەست پێدەکات و کاریگەرییەکەی بۆ 10-24 کاتژمێر دەمێنێتەوە، بەپێی جۆری دەرمانەکە (ئاسایی یان درێژخایەن). گلیپیزاید بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جگەردا میتابۆڵیزە دەکرێت بۆ گۆڕانکارییەکانی بێ چالاکی، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. نیوەتەمەنی (half-life) گلیپیزایدی ئاسایی نزیکەی 2-4 کاتژمێرە. • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان (Clinical Uses):** گلیپیزاید بە تەنیا یان لەگەڵ دەرمانەکانی تری شەکرەدا بەکاردێت بۆ باشترکردنی کۆنترۆڵی گشتی شەکری خوێن لە نەخۆشانی شەکرەی جۆری 2 دا. ئەم دەرمانە بەشێکە لە پلانی چارەسەری گشتگیر کە ڕێجیمێکی تەندروست و وەرزشی بەردەوام لەخۆدەگرێت. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان (Special Characteristics):** گلیپیزاید بۆ شەکرەی جۆری 1 بەکارنایەت، چونکە لە شەکرەی جۆری 1دا پەنکریاس بە تەواوی ئەنسۆلین بەرهەم ناهێنێت. یەکێک لە کاریگەرییە لاوەکییە سەرەکییەکانی بریتییە لە مەترسی کەمی شەکری خوێن (hypoglycemia)، بەتایبەت ئەگەر ژەمەکان بە ڕێک و پێک نەخورێن یان وەرزشی زۆر بکرێت. پێویستە نەخۆشەکان بەردەوام چاودێری ئاستی شەکری خوێنیان بکەن.