سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
hydralazine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): هایدرالازین دەرمانێکی دژە پەستانی خوێنە و سەر بە پۆلی فراوانکەرەکانی خوێنبەرەکانە (vasodilators). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە خاوکردنەوەی ڕاستەوخۆی ماسولکە لووسەکانی دیواری خوێنبەرە بچووکەکان (arterioles)، بەتایبەتی خوێنبەرەکانی بەرگری (resistance arterioles). ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی (systemic vascular resistance) و لە ئەنجامدا پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. بە پێچەوانەی فراوانکەرەکانی خوێنهێنەرەکان (venodilators)، هایدرالازین کاریگەرییەکی کەمتری لەسەر خوێنهێنەرەکان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: هایدرالازین سەر بە گرووپی کیمیایی فثالازینەکانە (phthalazines). تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکەن کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبێت لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان، بەبێ ئەوەی کاریگەگیری لەسەر ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان (adrenergic receptors) هەبێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی، هایدرالازین بارگرانیی دوای دڵ (afterload) کەم دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی دەرهاویشتەی دڵ (cardiac output) و کەمکردنەوەی کاری دڵ. ئەم کاریگەرییە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ (reflex tachycardia) و زیادبوونی چالاکیی سیستەمی دەماری سۆمپاثەتیک (sympathetic nervous system)، بۆیە زۆرجار لەگەڵ دەرمانەکانی بلۆککەری بێتا (beta-blockers) بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئەم کاریگەرییە لاوەکیانە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هایدرالازین بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای بەکارهێنانی بە زاراوە. بەڵام، بەردەستبوونی زیندەییەکەی زۆر گۆڕانکاری بەسەردا دێت (لە 10% بۆ 50%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بە "خاو میتابۆڵیزم" (slow acetylators) ناسراون. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، بەتایبەتی لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان. نزیکەی 85-90%ی دەرمانەکە بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆڵیزمی بۆ دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی پرۆسەی ئەسیتایلەیشنەوە (acetylation). دەرچوونی دەرمانەکە و میتابۆڵیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوەیە لە ڕێگەی میزەوە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی هایدرالازین لە خوێندا لە نێوان 2 بۆ 8 کاتژمێرە، بەڵام ئەمە زۆر پشت بە باری ئەسیتایلەیشنی تاکەکەسی دەبەستێت (خێرا یان خاو). کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا دوای بەکارهێنانی بە زاراوە نزیکەی 1 بۆ 2 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی پەستانی خوێنی بەرز (hypertension)، بەتایبەتی پەستانی خوێنی مامناوەند بۆ توند، زۆرجار وەک بەشێک لە چارەسەرێکی تێکەڵاو لەگەڵ دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن. هەروەها لە قەیرانی پەستانی خوێن (hypertensive crisis) بە شێوەی دەرزی بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە چارەسەرکردنی سستبوونی دڵ (heart failure) بەکاردێت، بەتایبەتی لەگەڵ نایترەیتەکان (nitrates)، بۆ کەمکردنەوەی بارگرانیی سەر دڵ و باشترکردنی دەرهاویشتەی دڵ، بەتایبەتی لە نەخۆشانی ڕەگەز ڕەشدا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: پەستانی خوێنی بەرز، قەیرانی پەستانی خوێن، سستبوونی دڵ (بە شێوەی لاوەکی). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی پەستانی خوێن، باشترکردنی نیشانەکانی سستبوونی دڵ، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە پەستانی خوێنی بەرز وەک جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی دڵ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: دوای بەکارهێنانی بە زاراوە، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 20-30 خولەکدا دەستپێدەکات. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) بەکاردێت، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 5-20 خولەکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن دوای بەکارهێنانی بە زاراوە بۆ ماوەی 6-12 کاتژمێر دەمێنێتەوە. دوای بەکارهێنانی بە شێوەی دەرزی، ماوەی کارکردنی کەمترە، نزیکەی 2-6 کاتژمێر. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): هایدرالازین دەتوانێت کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێنی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن (وەک بلۆککەرەکانی بێتا، دایۆرێتیکەکان، بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم) زیاد بکات. بەکارهێنانی لەگەڵ دەرمانەکانی وەک دیازۆکساید (diazoxide) یان نایترۆپروساید (nitroprusside) دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی زۆری پەستانی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت بەردەستبوونی زیندەیی هایدرالازین زیاد بکات، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە خاو میتابۆڵیزمن، بۆیە باشترە بە بەردەوامی لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بەکاربهێنرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: هایدرالازین دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ و زیادبوونی چالاکیی ڕژێنە ئەدرینالەکان، کە دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وەک دڵەکوتێ و ئازاری سنگ. هەروەها مەترسیی دروستبوونی نەخۆشییەکی هاوشێوەی لوپوس (drug-induced lupus-like syndrome) هەیە، بەتایبەتی لە دۆزی بەرز و بەکارهێنانی درێژخایەن. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە پێچەوانەی زۆربەی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن کە کاریگەرییان لەسەر سیستەمی ڕینین-ئەنجیۆتێنسین-ئەلدۆستیرۆن (RAAS) یان ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان هەیە، هایدرالازین ڕاستەوخۆ کار لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان دەکات. ئەمەش وای لێدەکات کە لە هەندێک دۆخی تایبەتدا بەسوود بێت، وەک پەستانی خوێنی بەرز لە کاتی دووگیانیدا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: هایدرالازین دەرمانێکی کاریگەرە بۆ دابەزاندنی پەستانی خوێن، بەڵام پێویستی بە چاودێریی ورد هەیە بەهۆی کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک لێدانی خێرای دڵ و مەترسیی لوپوسی دەرمانی. زۆرجار وەک دەرمانێکی هێڵی دووەم یان سێیەم بەکاردێت کاتێک دەرمانەکانی تر کاریگەر نین یان نەخۆش ناتوانێت بەکاریان بهێنێت.
