سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
abacavir
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئاباکاڤیر دەرمانێکی دژە ڤایرۆسییە و سەر بە پۆلی (Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor - NRTI)ە. کار دەکات بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمی (reverse transcriptase) کە ڤایرۆسی HIV پێویستی پێیەتی بۆ گۆڕینی RNAی خۆی بۆ DNA و پاشان یەکگرتنی لەگەڵ DNAی خانەخوێ. ئەمەش ڕێگری دەکات لە زۆربوونی ڤایرۆسەکە و بڵاوبوونەوەی لە جەستەدا. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئاباکاڤیر ئەنالۆگێکی گوانۆزینە (guanosine analog) کە پێویستی بە چالاککردن هەیە لەناو خانەکاندا بۆ ئەوەی ببێتە فۆرمی چالاک (carbovir triphosphate). ئەم فۆرمە چالاکە ڕێگری لە دروستبوونی زنجیرەی DNAی ڤایرۆسەکە دەکات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر خانە تووشبووەکانی HIV هەیە، بە کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) و زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، کە ئەمەش بەرگری جەستە بەهێز دەکات و یارمەتی جەستە دەدات بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییە دەرفەتخوازەکان. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: ئاباکاڤیر بە خێرایی و بە باشی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای وەرگرتنی بە زار. بەردەستبوونی زیندەیی (bioavailability) نزیکەی 83%ە، کە ئەمەش واتای ئەوەیە بەشێکی زۆری دەرمانەکە دەگاتە سووڕی خوێن. - دابەشبوون لە جەستەدا: بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانەش شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت (cerebrospinal fluid - CSF)، کە ئەمەش گرنگە بۆ چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی HIV لە کۆئەندامی دەماردا. - میتابۆلیزم و دەرچوون: بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی (alcohol dehydrogenase) و (glucuronyl transferase). کەمتر لە 2%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت، و نزیکەی 60%ی دۆزەکە بە شێوەی میتابۆلیت لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لە پلازمادا نزیکەی 1.5 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە پلازمادا (Tmax) دوای وەرگرتنی بە زار نزیکەی 0.7-1.7 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1 لە گەورە و منداڵاندا. هەمیشە وەک بەشێک لە چارەسەری دژە ڤایرۆسی چالاک (Highly Active Antiretroviral Therapy - HAART) بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هیچ بەکارهێنانێکی لاوەکی پەسەندکراوی نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1، کە دەبێتە هۆی نەخۆشی ئایدز (AIDS). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) بۆ ئاستێکی نادیار، زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، باشترکردنی سیستەمی بەرگری، درێژکردنەوەی تەمەن و باشترکردنی کوالێتی ژیانی تووشبووان بە HIV. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژە ڤایرۆسی لە چەند هەفتەی یەکەمی چارەسەردا دەست پێدەکات، بە کەمبوونەوەی باری ڤایرۆسی. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەردەوامە بە درێژایی ماوەی چارەسەر، بە مەرجێک بە شێوەیەکی ڕێک و پێک وەربگیرێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): ئاباکاڤیر دەکرێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی وەک (ethanol) بکات و ببێتە هۆی زیادبوونی چڕی ئاباکاڤیر لە خوێندا. هەروەها کارلێک لەگەڵ (methadone) هەیە کە دەکرێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی چڕی میتادۆن و پێویستی بە ڕێکخستنی دۆز هەبێت. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی ئاباکاڤیر نییە، بۆیە دەکرێت لەگەڵ خۆراک یان بەبێ خۆراک وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگترین خاڵی تایبەت بریتییە لە پێویستی ئەنجامدانی پشکنینی هەستیاری جینی (HLA-B*5701) پێش دەستپێکردنی چارەسەر. ئەم پشکنینە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەخت و ژیانترسێنە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە بەوەی کە مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەختی هەیە کە پەیوەستە بە بوونی ئەلێلی HLA-B*5701. دەرمانەکانی تری NRTI ئەم مەترسییە تایبەتەیان نییە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: ئاباکاڤیر دەرمانێکی کاریگەرە بۆ چارەسەری HIV، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری و هەندێک کاریگەری لاوەکی دیکە. چاودێری پزیشکی بەردەوام زۆر گرنگە.
