دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Hormone
4 دەرمان
Circadin, Slenyto, Natrol Melatonin, Puritan's Pride Melatonin, Life Extension Melatonin
melatonin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): میلاتۆنین هۆرمۆنێکی سروشتییە کە لەلایەن گلاندەی پاینیاڵ (pineal gland) لە مێشکدا بەرهەم دەهێنرێت. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە بەستنەوە بە وەرگرەکانی میلاتۆنین (MT1 و MT2) لە مێشکدا، کە ڕۆڵیان هەیە لە ڕێکخستنی کاتژمێری بایۆلۆژی جەستە (circadian rhythm) و سووڕی خەو-بەئاگا بوون. MT1 پەیوەندی بە دەستپێکردنی خەو هەیە، لە کاتێکدا MT2 کاریگەری لەسەر گۆڕینی قۆناغەکانی کاتژمێری بایۆلۆژی هەیە. ئەم کارلێکە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی چالاکی سیستەمی دەماری ناوەندی و ئاسانکاری بۆ خەوتن. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: میلاتۆنین (N-acetyl-5-methoxytryptamine) گۆڕاوێکی کیمیایی ترپتۆفانە و لە گرووپی ئیندۆلامینەکانە. تایبەتمەندییەکی گرنگی ئەوەیە کە چەوری تواوەیە (lipid-soluble)، ئەمەش ڕێگەی پێدەدات بە ئاسانی بەربەستی خوێن-مێشک (blood-brain barrier) تێپەڕێنێت و کاریگەرییەکانی لەسەر سیستەمی دەماری ناوەندی دەربخات. هەروەها وەک دژە ئۆکسێنەرێکی بەهێزیش کاردەکات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: میلاتۆنین بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر ڕێکخستنی سووڕی خەو-بەئاگا بوون هەیە، بەڵام کاریگەری لەسەر سیستەمەکانی تری جەستەش هەیە وەک سیستەمی بەرگری، سیستەمی زاوزێ، و ڕێکخستنی پلەی گەرمی جەستە. بەرزبوونەوەی ئاستی میلاتۆنین لە ئێواراندا ئاماژەیە بۆ جەستە کە کاتی خەوتن نزیک بووەتەوە، لە کاتێکدا کەمبوونەوەی ئاستەکەی لە بەیانیاندا ئاماژەیە بۆ بەئاگا بوون. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): میلاتۆنین بە خێرایی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت، بەڵام بەردەستبوونی زیندەییەکەی نزمە (نزیکەی 3-33%) بەهۆی کاریگەری تێپەڕبوونی یەکەمجار بە جگەردا (first-pass metabolism). - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە خێرایی دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی لە مێشک، جگەر، و گورچیلەکان. بەهۆی تایبەتمەندی چەوری تواوەییەوە، بە ئاسانی دەگاتە زۆربەی شانەکان. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): میتابۆلیزمەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا ڕوودەدات لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی CYP1A2 و CYP2C19، کە دەگۆڕدرێت بۆ 6-hydroxymelatonin و پاشان دەگوازرێتەوە بۆ 6-sulfatoxymelatonin. ئەم میتابۆلیتە سەرەکییە لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی میلاتۆنین کورتە، نزیکەی 0.5 بۆ 2 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا (Tmax) نزیکەی 30 خولەک بۆ 2 کاتژمێرە دوای وەرگرتنی دەمەکی. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی خەو بەکاردێت، بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە کێشەیان لە دەستپێکردنی خەودا هەیە یان سووڕی خەو-بەئاگا بوونیان تێکچووە. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی سەرئێشەی میگرەین، کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ پێش نەشتەرگەری، وەک دژە ئۆکسێنەر، یان بۆ ڕێکخستنی سووڕی خەو لە منداڵانی تووشبوو بە ئۆتیزم یان ADHD بەکاردێت. - نەخۆشییە ئامانجەکان: بێخەوی سەرەتایی (primary insomnia)، تێکچوونی سووڕی خەو-بەئاگا بوون بەهۆی گەشتکردن بەسەر چەندین ناوچەی کاتی (jet lag)، تێکچوونی خەوی گۆڕینی کاتی کارکردن (shift work disorder)، و هەندێک تێکچوونی خەوی دەماری. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: یارمەتی خێرا خەولێکەوتن دەدات، کوالێتی خەو باشتر دەکات، و سووڕی خەوی سروشتی جەستە ڕێکدەخاتەوە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی میلاتۆنین بە شێوەیەکی گشتی لە ماوەی 30 خولەک بۆ 1 کاتژمێر دوای وەرگرتنی دەردەکەون. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی میلاتۆنین کورتە، نزیکەی 4-8 کاتژمێرە، بەڵام دەرمانی درێژخایەن (extended-release) دەتوانێت ماوەی کارکردنی درێژتر بکاتەوە. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەتوانێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی وەک دژە مەیینەکان (anticoagulants)، دەرمانەکانی دژە خەمۆکی، دەرمانەکانی خەو، و هەندێک دەرمانی پەستانی خوێن بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردنی قورس یان چەور دەتوانێت هەڵمژینی میلاتۆنین دوابخات یان کەم بکاتەوە. باشتر وایە لەسەر گەدەی بەتاڵ یان دوای ژەمێکی سووک وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: میلاتۆنین بە گشتی سەلامەتە و کاریگەری لاوەکی کەمی هەیە بە بەراورد بە دەرمانەکانی تری خەو. بەڵام نابێت وەک چارەسەرێکی درێژخایەن بۆ بێخەوی بەکاربهێنرێت بەبێ ڕاوێژی پزیشک. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە پێچەوانەی دەرمانەکانی تری خەو (وەک بێنزۆدیازیپینەکان)، میلاتۆنین ئالودەبوون دروست ناکات و کاریگەری پاشماوەی کەمترە لە ڕۆژی دواتردا (hangover effect). - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: پرۆفایلێکی سەلامەتی باشی هەیە و بە گشتی لە دۆزی گونجاودا سەلامەتە. گرنگی چارەسەرییەکەی لە توانای ڕێکخستنەوەی سووڕی خەوی سروشتی جەستەدایە، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بەرهەمهێنانی میلاتۆنینی سروشتییان کەمە یان سووڕی خەویان تێکچووە.
Humalog, Novolog, Apidra, Lantus, Levemir, Tresiba, Humulin, Novolin, Afrezza
insulin
ئەنسۆلین هۆرمۆنێکە کە لەلایەن پەنکریاسەوە بەرهەم دەهێنرێت و ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت لە ڕێکخستنی ئاستی شەکری خوێندا. لە ڕووی دەرمانسازییەوە، ئەنسۆلین دەستەیەکی فراوانی دەرمانەکان لەخۆدەگرێت کە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شەکرە بەکاردەهێنرێن. میکانیزمی کارکردنی ئەنسۆلین بریتییە لە پەیوەندی کردن بە وەرگرەکانی ئەنسۆلین لەسەر خانەکانی ماسولکە و چەوری و جگەر. ئەم پەیوەندییە زنجیرەیەک لە کارلێکە ناوخۆییە خانەییەکان دەوروژێنێت کە دەبنە هۆی زیادکردنی وەرگرتنی گلوکۆز لەلایەن خانەکانەوە، زیادکردنی دروستبوونی گلایکۆجین لە جگەر و ماسولکەکاندا (شێوەیەکی کۆگا لە گلوکۆز)، و کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی گلوکۆز لەلایەن جگەرەوە. هەروەها ئەنسۆلین هانی دروستبوونی چەوری دەدات و ڕێگری دەکات لە هەڵوەشاندنەوەی چەوری. لە ڕووی کلینیکییەوە، ئەنسۆلین بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شەکرەی جۆری ١ بەکاردەهێنرێت، کە تێیدا پەنکریاس ئەنسۆلینی پێویست بەرهەم ناهێنێت، و هەروەها لە نەخۆشی شەکرەی جۆری ٢دا بەکاردەهێنرێت کە ڕێژەی ئەنسۆلین بەس نییە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن. جۆرە جیاوازەکانی ئەنسۆلین لە ڕووی خێرایی و ماوەی کارکردنیاندا جیاوازن، کە ڕێگە بە پزیشکان دەدات پلانی چارەسەری تایبەت بە پێویستی تاکەکەسی دابنێن.
Forteo, Bonsity
teriparatide
• زانیارییە سەرەتاییەکان: - پۆلێنکردنی دەرمان: دەرمانی هۆرمۆنی پاراسایرۆید. - گروپی کیمیایی/چارەسەری: analogue ی هۆرمۆنی پاراسایرۆید (PTH). - میکانیزمی کردار: teriparatide بەستەر دەبێت بە receptors ی PTH1 لەسەر ڕووی خانەکان، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی ژمارەی osteoblast (خانەکانی ئێسک دروستکەر) بە بەراورد لەگەڵ osteoclast (خانەکانی ئێسک ڕووخێنەر)، کە دواجار چڕی ئێسک زیاد دەکات. کاریگەرییەکە بەندە بە شێوازی بەکارهێنانی دەرمانەکە. • تایبەتمەندییە دەرمانناسییەکان: - ڕێژەی مژینی: بەخێرایی لە دوای injection ی subcutaneous دەمژرێت. - بەردەستبوونی زیندەیی: نزیکەی %95. - نیوە تەمەن: نزیکەی یەک سەعات. - لوتکەی چڕیی پلازما: لەماوەی 30 خولەکدا دەگاتە لوتکە. • بەکارهێنانی پزیشکی: - بەکارهێنانی سەرەکی: چارەسەری پووکانەوەی ئێسک (osteoporosis) لە ئافرەتانی پاش وەستانی سوڕی مانگانە و پیاوانیشدا کە مەترسی شکانی ئێسکیان زۆرە. هەروەها بۆ چارەسەری پووکانەوەی ئێسک بەهۆی بەکارهێنانی درێژخایەنی glucocorticoids. - بەکارهێنانی لاوەکی: هەندێک جار بۆ یارمەتیدانی چاکبوونەوەی شکانی ئێسک بەکاردێت. - مەرجەکانی ئامانج: پووکانەوەی ئێسک کە چڕی ئێسک زۆر کەم بووبێتەوە و مەترسی شکانی زۆر بێت. - سودەکانی چارەسەرکردن: چڕی ئێسک زیاد دەکات، مەترسی شکانی ئێسک کەم دەکاتەوە، کوالێتی ئێسک باشتر دەکات. • کاریگەرییەکانی دەرمان: - کات بۆ کاریگەری: زیادبوونی چڕی ئێسک لە ماوەی چەند مانگێکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردن: کاریگەرییەکە لەوانەیە بۆ ماوەیەک بمێنێتەوە تەنانەت دوای وەستانی دەرمانەکەش. - کارلێکەکانی دەرمان: ئاگاداربە لەگەڵ Digoxin، چونکە ڕەنگە مەترسی ژەهراویبوونی Digoxin زیاد بکات. - مەودای چارەسەری: ڕێژەی دیاریکراو لەلایەن پزیشکەوە بۆ هەر کەسێک دادەنرێت بەپێی بارودۆخی تەندروستی. • تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: - تایبەتمەندی تایبەت: پێویستە لە ژێر چاودێری پزیشکدا بەکاربهێنرێت و زۆر گرنگە ڕێنماییەکان جێبەجێ بکرێن. - سوودەکانی: چڕی ئێسک زیاد دەکات و مەترسی شکانی ئێسک کەم دەکاتەوە. - گرنگی کلینیکی: دەرمانێکی گرنگە بۆ ئەو کەسانەی مەترسی شکانی ئێسکیان زۆرە. - پرۆفایلی سەلامەتی: دەبێت ووریابیت لە کاریگەرییە لاوەکییەکان وەک دڵتێکەڵهاتن، سەرئێشە و سەرگێژخواردن.
Synthroid, Levoxyl, Unithroid
levothyroxine
• زانیارییە سەرەتاییەکان: - پۆلێنکردنی دەرمان: دەرمانی هۆرمۆنی ڕژێنی دەرەقی. - گروپی کیمیایی/چارەسەری: هۆرمۆنی دەستکردی T4 (تایرۆکسین). - میکانیزمی کردار: لووڤۆتایرۆکسین وەکوو هۆرمۆنی T4 لە لەشدا کار دەکات، کە دەگۆڕدرێت بۆ T3 (triiodothyronine)، هۆرمۆنی کارای ڕژێنی دەرەقی. ئەمە یارمەتی ڕێکخستنی میتابۆلیزم و ئاستی وزەی لەش دەدات. • تایبەتمەندییە دەرمانناسییەکان: - ڕێژەی مژینی: بەشێوەیەکی گشتی باشە لە ڕێڕەوی هەرسدا، بەڵام دەتوانێت بەهۆی خۆراک و دەرمانەوە کاریگەری لەسەر بێت. - بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): دەگۆڕێت بەپێی جۆری بەرهەم و تاکەکە، بە نزیکەیی 70-80٪. - نیوە تەمەن (Half-life): نزیکەی 6-7 ڕۆژ. - لوتکەی چڕیی پلازما (Peak plasma concentration): ٣-٤ هەفتە پێویستە بۆ گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە خوێندا. • بەکارهێنانی پزیشکی: - بەکارهێنانی سەرەکی: چارەسەری کەمی ڕژێنی دەرەقی (hypothyroidism) لە هەموو تەمەنەکاندا. - بەکارهێنانی لاوەکی: بۆ چارەسەری هەندێک جۆری شێرپەنجەی ڕژێنی دەرەقی. - مەرجەکانی ئامانج: کەمی ڕژێنی دەرەقی (هاشیمۆتۆ، لابردنی ڕژێنی دەرەقی). - سودەکانی چارەسەرکردن: باشترکردنی ئاستی وزە، کەمکردنەوەی ماندووبوون، یارمەتیدانی دابەزینی کێش، ڕێکخستنی میزاج و فرمانی زەینی. • کاریگەرییەکانی دەرمان: - کات بۆ کاریگەری: چەند هەفتەیەک پێویستە بۆ بینینی کاریگەری تەواو. - ماوەی کارکردن: هۆرمۆن لە لەشدا دەمێنێتەوە بۆ ماوەیەکی درێژ (نیوە تەمەنی درێژ). - کارلێکەکانی دەرمان: زۆر دەرمان و خۆراک دەتوانن کارلێک بکەن لەگەڵ لووڤۆتایرۆکسین، وەک کالسیۆم، ئاسن، و هەندێک دەرمانی دڵ. - مەودای چارەسەری: ئاستی TSH (Thyroid Stimulating Hormone) لەناو مەودای ئاساییدا بێت. • تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: - تایبەتمەندی تایبەت: دەبێت ڕۆژانە لەسەر گەدەی بەتاڵ بخورێت و لانیکەم نیو کاتژمێر پێش نانخواردن. - سوودەکانی: کۆنتڕۆڵکردنی نیشانەکانی کەمی ڕژێنی دەرەقی، گەڕاندنەوەی فرمانی ئاسایی ڕژێنی دەرەقی. - گرنگی کلینیکی: پێویستە پشکنینی خوێن بە شێوەیەکی ڕێک ئەنجام بدرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی دۆزەکە ڕاستە. - پرۆفایلی سەلامەتی: بەگشتی سەلامەتە ئەگەر بە ڕێکوپێکی بەکاربهێنرێت. زۆر بەکارهێنانی دەبێتە هۆی زۆری ڕژێنی دەرەقی (hyperthyroidism).