دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Expectorant
3 دەرمان
Prospan
hederahelixextract
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): پرۆسپان دەرمانێکی گیاییە کە لە گەڵای گژوگیا (Hedera helix) بەرهەم هاتووە. کاریگەری سەرەکی بریتییە لە دژە کۆک و هەڵهێنەری بەڵغەم (expectorant) و شلکردنەوەی بەڵغەم (mucolytic). پێکهاتە چالاکەکانی، بەتایبەتی سابۆنینەکان (saponins) و فلۆڤۆنۆیدەکان (flavonoids)، وا دادەنرێت کە کاریگەرییان لەسەر ڕێڕەوی هەناسەدان هەیە. سابۆنینەکان، بەتایبەتی ئەلفا-هێدێرین (alpha-hederin)، وا پێشبینی دەکرێت کە کار لەسەر وەرگرەکانی بێتا-٢ ئەدرێنێرژیک (beta-2 adrenergic receptors) لە بۆرییەکانی هەوادا بکەن، کە دەبێتە هۆی خاوبوونەوەی ماسولکە لووسەکانی بۆرییەکان و فراوانبوونیان (bronchodilation). هەروەها، دەکرێت کاریگەرییان لەسەر کۆتاییەکانی دەماری ڤاگوس (vagus nerve endings) هەبێت لە ڕێڕەوی هەناسەدان، کە دەبێتە هۆی زیادبوونی دەردانی شلەی بۆرییەکان و شلکردنەوەی بەڵغەم، بەمەش ئاسانکاری بۆ فڕێدانی دەرەوەی بەڵغەم دەکات. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: پرۆسپان بەرهەمێکی گیاییە و گرووپی کیمیایی سەرەکی بریتییە لە سابۆنینەکان (saponins)، بەتایبەتی ترایتێرپین سابۆنینەکان (triterpene saponins) وەک هێدێراکۆساید سی (hederacoside C) و ئەلفا-هێدێرین. ئەم پێکهاتانە تایبەتمەندی دژە هەوکردن و دژە بەکتریا و دژە کەڕوویان هەیە، هەرچەندە کاریگەری سەرەکییان لەسەر کۆک و بەڵغەمە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەرییەکانی پرۆسپان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر سیستەمی هەناسەدان دەردەکەون. بە شلکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی فڕێدانی، یارمەتی پاککردنەوەی ڕێڕەوی هەناسەدان دەدات. هەروەها، بەهۆی کاریگەرییەکانی لەسەر فراوانکردنی بۆرییەکان، دەتوانێت ئاسانکاری بۆ هەناسەدان بکات و کۆک کەم بکاتەوە، بەتایبەتی ئەو کۆکانەی کە بەهۆی بەڵغەمی چڕەوە دروست دەبن. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): زانیارییەکی ورد و تەواو لەسەر فارماکۆکینێتیکسی هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی پێکهاتە چالاکەکانی گەڵای گژوگیا لە مرۆڤدا سنووردارە. وا پێشبینی دەکرێت کە سابۆنینەکان تا ڕادەیەک لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵبمژرێن، بەڵام ڕێژەی هەڵمژین و گەیشتنیان بە سووڕی خوێن بە تەواوی ڕوون نییە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): دوای هەڵمژین، دابەشبوونی پێکهاتە چالاکەکان لە جەستەدا بە تەواوی دیارینەکراوە. وا پێشبینی دەکرێت کە بگەنە ڕێڕەوی هەناسەدان و کاریگەری خۆیان لەوێ نیشان بدەن. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): زانیارییەکی کەم لەسەر میتابۆلیزم و دەرچوونی سابۆنینەکانی گەڵای گژوگیا لە مرۆڤدا بەردەستە. وا پێشبینی دەکرێت کە میتابۆلیزمی لە جگەردا ڕووبدات و دەرچوونیشی بە ڕێگەی میز و پیسایی بێت، بەڵام ڕێڕەوە وردەکان بە تەواوی دیارینەکراون. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: بەهۆی سروشتی گیایی و فرە پێکهاتەیی دەرمانەکە، نیوە تەمەن و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی (Tmax) بە شێوەیەکی ورد دیارینەکراون. کاریگەرییەکانی دەرمانەکە بە گشتی لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دەست پێدەکەن و بەردەوام دەبن. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی نیشانەکانی هەوکردنی بۆرییەکان (bronchitis) و نەخۆشییەکانی تری ڕێڕەوی هەناسەدان کە پەیوەندییان بە کۆکی بەرهەمدارەوە هەیە. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هیچ بەکارهێنانێکی لاوەکی پەسەندکراو نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: کۆکی بەڵغەمدار، هەوکردنی بۆرییەکان (acute and chronic bronchitis)، هەوکردنی ڕێڕەوی هەناسەدانی سەرەوە. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی چڕی بەڵغەم، ئاسانکردنی فڕێدانی بەڵغەم، کەمکردنەوەی کۆک، و باشترکردنی هەناسەدان. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی پرۆسپان بە گشتی لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دەست پێدەکەن. کاریگەری شلکردنەوەی بەڵغەم و کەمکردنەوەی کۆک بە شێوەیەکی پۆلە پۆلە دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی دەرمانەکە بەندە بە دۆز و حاڵەتی نەخۆشەکە، بەڵام بە گشتی کاریگەرییەکانی بەردەوام دەبن تا کاتێک دەرمانەکە بەکاردەهێنرێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): هیچ کارلێکێکی دەرمانی گرنگ و ناسراو لەگەڵ دەرمانەکانی تردا تۆمار نەکراوە. بەڵام، هەمیشە باشترە پزیشک یان دەرمانساز ئاگادار بکرێتەوە لە هەموو دەرمانەکانی تر کە بەکاردەهێنرێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: هیچ کاریگەرییەکی بەرچاو و ناسراو لەسەر هەڵمژینی دەرمانەکە بەهۆی خۆراکەوە نییە. دەتوانرێت لەگەڵ ژەم یان بەبێ ژەم بەکاربهێنرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: پرۆسپان بە شێوەیەکی گشتی دەرمانێکی سەلامەتە و بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی کۆک و بۆرییەکان بەکارهاتووە. بەتایبەتی بۆ ئەو نەخۆشانەی کە دەیانەوێت چارەسەرێکی گیایی بەکاربهێنن. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازی سەرەکی لەوەدایە کە پرۆسپان بەرهەمێکی گیاییە و میکانیزمی کارکردنی لە ڕێگەی پێکهاتە سروشتییەکانی گەڵای گژوگیاوەیە، بە پێچەوانەی دەرمانە کیمیاییەکانەوە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: پرۆفایلی سەلامەتییەکی باشی هەیە و کاریگەرییە لاوەکییەکانی کەم و سووکن. گرنگی چارەسەرییەکەی لە توانای شلکردنەوەی بەڵغەم و کەمکردنەوەی کۆکدایە، کە یارمەتی باشترکردنی کوالێتی ژیانی نەخۆش دەدات.
Mucinex, Robitussin, Humibid
guaifenesin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: گوایفێنزین دەرمانێکی چاوەڕوانیکەرە (expectorant) کە کاردەکات بۆ تەنکترکردنەوەی بلغم و شلکردنەوەی دەردراوەکانی ناو ڕێڕەوی هەناسە. ئەمەش یارمەتی دەدات بۆ ئاسانتر کۆکە کردن و دەرکردنی بلغم لە سییەکان. میکانیزمی تەواوی کارکردنی بە تەواوی ڕوون نییە، بەڵام وا دادەنرێت کە کاربکات لە ڕێگەی زیادکردنی دەردراوەکانی ڕێڕەوی هەناسە و کەمکردنەوەی لکانی بلغم. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: گوایفێنزین ئیثەرێکی گلیسیرۆلە و دەستەی کیمیایی فینۆلی هەیە. دەرمانێکی سپی یان نزیک سپییە، بێ بۆنە و تامێکی تاڵاوی هەیە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: گوایفێنزین بە شلکردنەوەی بلغم و ئاسانکردنی کۆکە، یارمەتی پاککردنەوەی ڕێڕەوی هەناسە دەدات. ئەمەش دەبێتە هۆی باشتربوونی هەناسەدان و کەمبوونەوەی ناڕەحەتی لە سنگدا. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): گوایفێنزین بە خێرایی لە ڕێڕەوی هەرس هەڵدەمژرێت. بەردەستبوونی زیندەیی دەگۆڕێت بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): زانیارییەکی کەم هەیە دەربارەی دابەشبوونی گوایفێنزین لە جەستەدا. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): گوایفێنزین لە جگەردا میتابۆلیزە دەکرێت و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی گوایفێنزین کورتە، نزیکەی یەک کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە خوێندا نزیکەی ١٥-٣٠ خولەکە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: گوایفێنزین بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی کۆکەی بەرهەمهێنەر (productive cough) بەکاردێت کە بەهۆی هەوکردنی ڕێڕەوی هەناسەوە دروست بووە، وەک سەرما و ئەنفلۆنزا. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هیچ بەکارهێنانێکی لاوەکی پەسەندکراو نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: کۆکەی بەرهەمهێنەر، هەوکردنی ڕێڕەوی هەناسە، برۆنشیتی درێژخایەن. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: شلکردنەوەی بلغم، ئاسانکردنی کۆکە، پاککردنەوەی ڕێڕەوی هەناسە، باشترکردنی هەناسەدان. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی گوایفێنزین بە شێوەیەکی گشتی لە ماوەی ٣٠ خولەک بۆ ١ کاتژمێر دەست پێدەکات. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی گوایفێنزین نزیکەی ٤-٦ کاتژمێرە. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): بە شێوەیەکی گشتی کارلێکی گرنگی دەرمانی نییە، بەڵام پێویستە ئاگاداری بەکارهێنانی هاوکات لەگەڵ دەرمانەکانی تری کۆکە بیت. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک کاریگەرییەکی ئەوتۆی نییە لەسەر هەڵمژینی گوایفێنزین. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گوایفێنزین بۆ ماوەیەکی کورت بەکاردێت. ئەگەر نیشانەکان لە ماوەی ٧ ڕۆژدا باشتر نەبوون یان خراپتر بوون، پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: گوایفێنزین تەنها چاوەڕوانیکەرە و هیچ کاریگەرییەکی دژە هەوکردن یان دژە ئازاری نییە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە شێوەیەکی گشتی سەلامەتە، بەڵام هەندێک کاریگەری لاوەکی وەک دڵتێکەڵهاتن و ڕشانەوەی لێ چاوەڕوان دەکرێت.
(English) Sal Ammoniac, various cough syrups (check specific formulations)
ammoniumchloride
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئەمۆنیۆم کلۆراید دەرمانێکە کە وەکوو دەرمانی دژە کۆکە (expectorant) و ترشێنەری سیستەمی بەکاردێت. میکانیزمی کارکردنی تەواوی بە تەواوی ڕوون نییە، بەڵام وا دادەنرێت کە بە هاندانی ڕژێنی هەناسەدان و زیادکردنی دەردانی شلەی ناو بۆڕییەکانی هەناسەدان کاردەکات، ئەمەش یارمەتی شلکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی کۆکە دەکات. هەروەها، ئەمۆنیۆم کلۆراید دەتوانێت ترشی خوێن زیاد بکات. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەمۆنیۆم کلۆراید خوێیەکی ئینئۆرگانیکە کە لە ئایۆنەکانی ئەمۆنیۆم (NH4+) و کلۆراید (Cl-) پێکهاتووە. بە شێوەیەکی ئاسایی وەکوو کریستاڵی سپی یان پۆدەر دەردەکەوێت و لە ئاودا دەتوێتەوە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: ئەمۆنیۆم کلۆراید کاریگەری لەسەر سیستەمی هەناسەدان و سیستەمی میزکردن هەیە. لە سیستەمی هەناسەداندا، یارمەتی شلکردنەوەی بەڵغەم دەدات. لە سیستەمی میزکردنیشدا، دەتوانێت ترشی میز زیاد بکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: ئەمۆنیۆم کلۆراید بە خێرایی لە ڕیخۆڵەکاندا هەڵدەمژرێت. بەردەستبوونی زیندەیی بە تەواوی دیاری نەکراوە، بەڵام وا دادەنرێت کە باش بێت. - دابەشبوون لە جەستەدا: ئەمۆنیۆم کلۆراید بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری جەستەدا دابەش دەبێت. - میتابۆلیزم و دەرچوون: ئەمۆنیۆم کلۆراید لەلایەن جگەرەوە میتابۆلیزم دەکرێت و لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەمۆنیۆم کلۆراید نزیکەی 6 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا نزیکەی 1-3 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: وەکوو دەرمانی دژە کۆکە (expectorant) بۆ شلکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی کۆکە. هەروەها، بۆ چارەسەرکردنی ئەلکالۆز (alkalosis) بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە هەندێک حاڵەتدا، بۆ زیادکردنی ترشی میز لە چارەسەری هەندێک جۆری بەردی گورچیلەدا بەکاردێت. - نەخۆشییە ئامانجەکان: کۆکە، بەڵغەم، ئەلکالۆز. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: شلکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی کۆکە، ڕاستکردنەوەی ئەلکالۆز. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژە کۆکە (expectorant) بە شێوەیەکی گشتی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی دەرمان بەندە لەسەر دۆخی نەخۆشەکە و دۆزەکە. - کارلێکەکانی دەرمانی: ئەمۆنیۆم کلۆراید دەتوانێت کارلێک لەگەڵ هەندێک دەرمانی تردا بکات، لەوانە دەرمانەکانی میزپێکەر (diuretics) و هەندێک دەرمانی دڵ. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک دەتوانێت هەڵمژینی ئەمۆنیۆم کلۆراید کەمێک دوا بخات. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: دەبێت بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی گورچیلە یان جگەریان هەیە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: دەرمانەکانی تری دژە کۆکە (expectorants) وەک گوایفێنسین (guaifenesin) بەردەستن. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە شێوەیەکی گشتی سەلامەتە ئەگەر بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بەکاربهێنرێت.