دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Anxiolytic
2 دەرمان
Ativan, Lorans, Temesta, Tavor
lorazepam
زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: لۆرازیپام (Lorazepam) دەرمانێکی زۆر چالاکە لە خێزانی بێنزۆدیازیپینەکان (Benzodiazepines). ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی کار لەسەر وەرگرەکانی GABAA دەکات لە سیستەمی دەماری ناوەندیدا. بە بەستنەوەی بەم وەرگرانە، لۆرازیپام کاریگەریی گەیەنەرە دەمارییەکانی GABA زیاد دەکات کە وەک "هێورکەرەوەی سروشتی" مێشک کاردەکەن. ئەم کردارە دەبێتە هۆی کردنەوەی کەناڵەکانی کلۆراید و ناردنی بارگەی نەرێی زیاتر بۆ ناو دەمارەکان (Hyperpolarization)، کە لە ئەنجامدا چالاکی و ناردنی سیگناڵە دەمارییە خێرا و نائاساییەکان کەمدەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی کاریگەری دژە دڵەڕاوکێ، هێورکەرەوە، و دژە گەشکە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): هەڵمژین: دوای خواردنی بە دەم (Oral)، بە ڕێژەی ٩٠٪ بۆ ٩٥٪ هەڵدەمژرێت. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە خوێندا (Tmax) نزیکەی ٢ کاتژمێرە. دابەشبوون: لۆرازیپام بە ئاسانی بەربەستی خوێن-مێشک (Blood-Brain Barrier) دەبڕێت. نزیکەی ٨٥٪ی دەرمانەکە بە پڕۆتینی ئەلبۆمینەوە دەبەسترێتەوە لە ناو خوێندا. مێتابۆلیزم: جیاواز لە زۆربەی بێنزۆدیازیپینەکانی تر، لۆرازیپام تەنیا یەک قۆناغی مێتابۆلیزم دەبڕێت لە جگەردا کە ئەویش (Glucuronidation)ـە. ئەم دەرمانە ناگۆڕێت بۆ هیچ ماددەیەکی کیمیایی چالاک (No Active Metabolites)، ئەمەش وادەکات کاریگەرییەکەی پێشبینیکراو بێت و کەمتر کێشە بۆ جگەر دروست بکات، بەتایبەت بۆ کەسانی بەتەمەن یان ئەوانەی سستی جگەریان هەیە. دەرچوون: نیوە تەمەنی دەرمانەکە (t1/2) لە نێوان ١٠ بۆ ٢٠ کاتژمێرە. پاشماوەی دەرمانەکە لە ڕێگەی میزەوە فڕێ دەدرێتە دەرەوەی جەستە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: بەکارهێنانی سەرەکی: چارەسەری نیشانەکانی دڵەڕاوکێی توند (Anxiety) و تێکچوونی خەو کە پەیوەندی بە دڵەڕاوکێوە هەبێت. بەکارهێنانی لەپڕ: کۆنتڕۆڵکردنی گەشکەی توند (Status Epilepticus) کە بارودۆخێکی کتوپڕی پزیشکییە. بەکارهێنان وەک دەرمانی پێشوەخت: بەکاردێت بۆ هێورکردنەوەی نەخۆش و کەمکردنەوەی یادەوەریی ناخۆش (Antegrade Amnesia) پێش ئەنجامدانی نەشتەرکاری یان پشکنینی پزیشکی (وەک نازوور). بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label): چارەسەری دڵتێکهەڵاتن و ڕشانەوەی توند لە نەخۆشانی شێرپەنجە، و کۆنتڕۆڵکردنی حاڵەتی (Catatonia). • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: کاتی دەستپێکردنی کاریگەری بۆ حەب نزیکەی ٣٠ بۆ ٦٠ خولەکە، بەڵام لە ڕێگەی دەرزی نێو دەمار (IV) تەنیا ١ بۆ ٥ خولەکی دەوێت. ماوەی کارکردنی دەرمانەکە لە جەستەدا بە "مامناوەند" (Intermediate-acting) دادەنرێت، کە نزیکەی ٦ بۆ ١٢ کاتژمێر کاریگەرییە کلینیکییەکانی دەمێنێتەوە. کاریگەری خۆراک: خواردن دەبێتە هۆی کەمێک دواکەوتنی هەڵمژین، بەڵام بڕی گشتی دەرمانەکە ناگۆڕێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: خووگرتن و ئاڵوودەبوون: لۆرازیپام یەکێکە لەو دەرمانانەی کە مەترسییەکی زۆری هەیە بۆ دروستکردنی ئاڵوودەبوونی دەروونی و جەستەیی ئەگەر بۆ زیاتر لە ٢ بۆ ٤ هەفتە بەکاربێت. نیشانەکانی کشانەوە: نابێت بە شێوەیەکی کتوپڕ ڕابگیرێت، چونکە دەبێتە هۆی گەشکە، لەرزین، و دڵەڕاوکێی توندتر (Rebound Anxiety). پڕۆفایلی سەلامەتی: بەهۆی ئەوەی میتابۆلیزمەکەی سادەیە، کارلێکی کەمتری هەیە لەگەڵ دەرمانەکانی تر بە بەراورد بە دیازیپام.
Lyrica, Pregabalin Sandoz, Pregabalin Teva
pregabalin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): پریگابالین لە پۆلی گاباپێنتینۆیدەکانە و وەک دەرمانێکی دژە گرژبوون، دژە دڵەڕاوکێ و ئازارشکێن کاردەکات. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە بەستنەوە بە ژێر یەکەی ئەلفا-٢-دێڵتای (α2-δ) کەناڵەکانی کالسیۆمی ڤۆڵتەیی (voltage-gated calcium channels) لە سیستەمی دەماری ناوەندیدا. ئەم بەستنەوەیە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی دەرهاویشتنی گواستەرەوە دەمارییە ورووژێنەرەکان (excitatory neurotransmitters) وەک گلوتامات، نۆرئەدریناڵین، و ماددەی P، کە بەشدارن لە گواستنەوەی ئازار، گرژبوون و دڵەڕاوکێ. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: پریگابالین هاوشێوەیەکی پێکهاتەیی گاما-ئەمینۆبیوتیریک ئەسید (GABA)ـە، بەڵام ڕاستەوخۆ کار لەسەر وەرگرەکانی GABA ناکات. تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکات بە ئاسانی بەربەستی خوێن-مێشک (blood-brain barrier) تێپەڕێنێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی دەرهاویشتنی گواستەرەوە دەمارییە ورووژێنەرەکان، پریگابالین یارمەتی کەمکردنەوەی چالاکیی دەماری زیادە دەدات، کە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ئازاری دەماری، کۆنترۆڵکردنی گرژبوونەکان، و کەمکردنەوەی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): پریگابالین بە خێرایی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت و بەردەستبوونی زیندەیی زۆر بەرزە (زیاتر لە ٩٠%)، کە بە خواردن کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر نییە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و بەربەستی خوێن-مێشک تێپەڕێنێت. بەستنەوەی بە پرۆتینەکانی خوێنەوە زۆر کەمە (کەمتر لە ١%). - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): پریگابالین بە شێوەیەکی بەرچاو میتابۆلیزە ناکرێت لە جەستەدا. نزیکەی ٩٨%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دەرچوونی پریگابالین نزیکەی ٦.٣ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا نزیکەی ١ کاتژمێرە دوای وەرگرتنی دۆزەکە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی ئازاری دەماری (neuropathic pain) پەیوەست بە نەخۆشی شەکرە، ئازاری دەماری دوای تووشبوون بە زۆنا (post-herpetic neuralgia)، و ئازاری دەماری پەیوەست بە برینداربوونی بڕبڕەی پشت. هەروەها بۆ چارەسەرکردنی فایبرۆمایالجیا (fibromyalgia) و گرژبوونە بەشەکییەکان (partial-onset seizures) وەک چارەسەرێکی یارمەتیدەر. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی قاچی بێ ئارام (Restless Legs Syndrome)، ئازاری درێژخایەنی تری جەستە، و هەندێک جۆری تری دڵەڕاوکێ بەکاردێت. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ئازاری دەماری، فایبرۆمایالجیا، گرژبوونی بەشەکی، دڵەڕاوکێی گشتی. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی توندی ئازار، باشترکردنی کوالێتی ژیان بۆ تووشبووانی ئازاری درێژخایەن، کۆنترۆڵکردنی گرژبوونەکان، و کەمکردنەوەی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی پریگابالین لەوانەیە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دەربکەون بۆ هەندێک نیشانە وەک ئازار، بەڵام بۆ کاریگەری تەواو لەوانەیە چەند هەفتەیەکی پێبچێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنی کورتەوە، پێویستە پریگابالین چەند جارێک لە ڕۆژێکدا وەربگیرێت بۆ پاراستنی ئاستێکی جێگیر لە خوێندا. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک دەکات لەگەڵ دەرمانەکانی تری سەرکوتکەری سیستەمی دەماری ناوەند (CNS depressants) وەک ئەلکهول، ئۆپیۆیدەکان، و بێنزۆدیازیپینەکان، کە دەتوانێت کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک خەواڵوویی و گێژبوون زیاتر بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت کاتی هەڵمژینی پریگابالین دوابخات، بەڵام کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر کۆی گشتی هەڵمژین نییە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: دۆزی پریگابالین پێویستە بە هێواشی زیاد بکرێت (titration) بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکان و گەیشتن بە دۆزی کاریگەر. هەروەها، پێویستە بە هێواشی کەم بکرێتەوە لە کاتی وەستاندنی بۆ خۆپاراستن لە نیشانەکانی کشانەوە (withdrawal symptoms). - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە لە بێنزۆدیازیپینەکان لە میکانیزمی کارکردنیدا، بەڵام کاریگەرییەکانی دژە دڵەڕاوکێی هاوشێوەی هەیە. هەروەها جیاوازە لە گاباپێنتین لە پرۆفایلی فارماکۆکینێتیکیدا (هەڵمژینی باشتر و خێراتر). - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەکاربهێنرێت، بەڵام کاریگەرییە لاوەکییەکانی سیستەمی دەماری ناوەند باون. گرنگییەکی زۆری هەیە لە چارەسەرکردنی ئازاری دەماری و فایبرۆمایالجیا کە دەرمانەکانی تر کاریگەرییان کەمە.