دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Antiviral
3 دەرمان
فامڤیر (Famvir), فامسایکلۆڤیر (Famciclovir, گشتی)
famciclovir
فامسایکلۆڤیر دەرمانێکی دژەڤایرۆسە کە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنەکانی ڤایرۆسی هێرپس. ئەم دەرمانە کاردەکات بە ڕێگریکردن لە گەشەکردن و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە جەستەدا. فامسایکلۆڤیر ڤایرۆسەکە بە تەواوی لەناو نابات، بەڵام یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکان و خێراکردنی چاکبوونەوە دەدات. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی زۆنا (هێرپسی زۆستەر)، هەڵامەتی سارد (هێرپسی لابیال)، و هێرپسی زاوزێ (هێرپسی جێنیتال) بەکاردێت. هەروەها دەتوانرێت بۆ سەرکوتکردنی دووبارەبوونەوەی هێرپسی زاوزێ لەو کەسانەدا بەکاربهێنرێت کە بە بەردەوامی تووشی ئەم حاڵەتە دەبنەوە. فامسایکلۆڤیر پرۆدراگێکە، واتە لە جەستەدا دەگۆڕێت بۆ شێوە چالاکەکەی کە پێنسیكلۆڤیرە. پێنسیكلۆڤیر ڕاستەوخۆ کار لەسەر ڤایرۆسەکە دەکات و ڕێگری لە دروستبوونی DNAی ڤایرۆسەکە دەکات، بەمەش توانای زۆربوون و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە کەم دەکاتەوە.
Zovirax, Sitavig
acyclovir
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): ئەسایکلۆڤیر دەرمانێکی دژەڤایرۆسە کە سەر بە پۆلی ئەنالۆگەکانی گوانۆزین (Guanosine Analog)ـە. میکانیزمی کارکردنی بریتییە لەوەی کە دەبێتە هۆی ڕێگریکردن لە دووگیانبوونی ڤایرۆسی هێرپێس. کاتێک دەچێتە ناو خانەی تووشبوو بە ڤایرۆس، لەلایەن ئەنزیمێکی ڤایرۆسییەوە بە ناوی "تایمیدین کیناز" (Thymidine Kinase) فۆسفۆریلەیت دەکرێت بۆ ئەسایکلۆڤیر مۆنۆفۆسفەیت. پاشان، ئەنزیمەکانی ناو خانە زیاتر فۆسفۆریلەیتی دەکەن بۆ ئەسایکلۆڤیر ترایفۆسفەیت. ئەم شێوە چالاککراوەی ئەسایکلۆڤیر، وەک ئەنالۆگێکی ساختە بۆ گوانۆزین ترایفۆسفەیت، دەچێتە ناو DNAـی ڤایرۆس و دەبێتە هۆی وەستاندنی دروستبوونی DNAـی ڤایرۆسەکە، چونکە توانای درێژکردنەوەی زنجیرەی DNAـی نییە. ئەمەش بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی کاریگەری لەسەر ڤایرۆسەکان هەیە و کاریگەری کەمترە لەسەر خانەکانی مرۆڤ. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسایکلۆڤیر ئەنالۆگێکی پۆرینە (Purine Analog) کە پێکهاتەیەکی کیمیایی نا-حەلەقەیی (acyclic)ـی هەیە. ئەم تایبەتمەندییە کیمیاییە وای لێدەکات کە بە شێوەیەکی تایبەت لەلایەن ئەنزیمەکانی ڤایرۆسەوە چالاک بکرێت. کەمتر لە ئاودا دەتوێتەوە و بە شێوەیەکی باش لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵناژمێردرێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: ئەسایکلۆڤیر بە پلەی یەکەم کاریگەری لەسەر ڤایرۆسەکانی گرووپی هێرپێس (Herpesviridae) هەیە، بەتایبەتی ڤایرۆسی هێرپێسی سادە جۆری ١ و ٢ (HSV-1, HSV-2) و ڤایرۆسی ڤاریسێلا-زۆستەر (Varicella-Zoster Virus - VZV). بە کەمکردنەوەی توانای ڤایرۆس بۆ دووگیانبوون، یارمەتی کەمکردنەوەی توندی و ماوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەدات، هەروەها ڕێگری دەکات لە دووبارە دەرکەوتنەوەی نیشانەکان لە هەندێک حاڵەتدا. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هەڵمژینی ئەسایکلۆڤیر لە ڕێگەی دەمەوە کەم و ناڕێکە، بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی ١٠-٣٠%ـە و لەگەڵ زیادبوونی دۆزدا کەم دەبێتەوە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانەش مێشک، شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت (CSF)، گورچیلەکان، جگەر، سییەکان، منداڵدان، و شلەی ڤێسیکڵ. بە ڕێژەی نزیکەی ٩-٣٣% بە پڕۆتینەکانی پلازما دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە گورچیلەکانەوە دەردەچێت، بە زۆری بە شێوەی دەرمانی نەگۆڕدراو (نزیکەی ٦٢-٩١% لە دۆزی دەمی). میتابۆلیزمێکی کەمی هەیە بۆ ٩-کاربۆکسیمیتۆکسی مێتیلگوانین (9-carboxymethoxymethylguanine)، کە میتابۆلیتێکی ناکارایە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لە پلازمادا نزیکەی ٢.٥ بۆ ٣.٣ کاتژمێرە لە کەسانی خاوەن گورچیلەی تەندروست. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی (Tmax) دوای وەرگرتنی دەمی نزیکەی ١.٥ بۆ ٢ کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی ڤایرۆسی هێرپێسی سادە (HSV) و ڤاریسێلا-زۆستەر (VZV)، وەک هێرپێسی زاوزێ، برینی سەر لێو (cold sores)، شێرپەنجەی ئاوڵە (chickenpox)، و زۆستەر (shingles). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی ڤایرۆسی ئیپشتاین-بار (Epstein-Barr virus) و ڤایرۆسی سایتمێگالۆ (Cytomegalovirus) لە کەسانی لاوازدا بەکاردێت، هەرچەندە دەرمانەکانی تر زیاتر پەسەندکراون بۆ ئەم مەبەستە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ڤایرۆسی هێرپێسی سادە جۆری ١ و ٢، ڤایرۆسی ڤاریسێلا-زۆستەر. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی توندی و ماوەی نیشانەکانی تووشبوون، خێراکردنی چاکبوونەوەی برینەکان، و کەمکردنەوەی فرێکوێنسی دووبارە دەرکەوتنەوەی نیشانەکان. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژەڤایرۆسی دەتوانێت لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەست پێبکات، بەڵام سوودە کلینیکییەکان (وەک کەمبوونەوەی ئازار یان خێراکردنی چاکبوونەوەی برین) لە ماوەی ٢٤ بۆ ٧٢ کاتژمێردا دەردەکەون. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەپێی دۆز و فرێکوێنسی وەرگرتن، دەرمانەکە بەردەوام کاریگەری دژەڤایرۆسی دەبێت. بۆ نموونە، دۆزی دەمی کە چەند جارێک لە ڕۆژێکدا وەردەگیرێت، ئاستێکی جێگیری دەرمان لە پلازمادا دەپارێزێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تر کە لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچن (وەک پرۆبێنەسید) دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی ئاستی ئەسایکلۆڤیر لە خوێندا. هەروەها، دەرمانە نەفرۆتۆکسیکەکان (وەک ئەمینۆگلایکۆسایدەکان، سایکلۆسپۆرین) دەتوانن مەترسی زیانی گورچیلە زیاد بکەن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی ئەسایکلۆڤیر نییە، بۆیە دەتوانرێت لەگەڵ یان بەبێ خۆراک وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: ئەسایکلۆڤیر بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی کاریگەری لەسەر خانە تووشبووەکان هەیە بەهۆی چالاککردنی لەلایەن ئەنزیمی ڤایرۆسییەوە. ئەمەش وای لێدەکات کە دەرمانێکی سەلامەت بێت بۆ بەکارهێنان. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: لەچاو ڤالاسایکلۆڤیر (valacyclovir) و فامسایکلۆڤیر (famciclovir)، ئەسایکلۆڤیر بەردەستبوونی زیندەیی کەمترە و پێویستی بە وەرگرتنی زیاتر هەیە لە ڕۆژێکدا، بەڵام نرخەکەی هەرزانترە. ڤالاسایکلۆڤیر شێوەیەکی پرۆدرەگی ئەسایکلۆڤیرە و بەردەستبوونی زیندەیی باشترە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بەگشتی دەرمانێکی سەلامەتە، بەڵام پێویستە ئاگاداری کاریگەرییە لاوەکییەکانی سەر گورچیلە و کۆئەندامی دەمار بین، بەتایبەتی لە کەسانی بەساڵاچوو یان ئەوانەی کێشەی گورچیلەیان هەیە. گرنگییەکەی لە چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی هێرپێس و کەمکردنەوەی توندی و ماوەی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە دووبارە دەرکەوتنەوەیاندایە.
Copegus, Rebetol, Virazole
ribavirin
• زانیارییە سەرەتاییەکان: - پۆلێنکردنی دەرمان: دەرمانی دژە ڤایرۆسی (Antiviral). - گروپی کیمیایی/چارەسەری: ئەنالۆگی نوکلۆساید (Nucleoside analogue). - میکانیزمی کردار: ڕایباڤیرین کار دەکات بە تێکدانی دروستبوونی ماددە بۆماوەییەکانی ڤایرۆسەکە (RNA و DNA)، ئەمەش دەبێتە هۆی وەستانی گەشەکردنی ڤایرۆسەکە. بە شێوەیەکی تایبەت، ڕایباڤیرین دەبێتە هۆی هەڵە لە کۆپیکردنی RNAی ڤایرۆسی و ڕێگری دەکات لە دروستبوونی ڤایرۆسی نوێ. • تایبەتمەندییە دەرمانناسییەکان: - ڕێژەی مژینی: بە شێوەیەکی گشتی خێرایە لە ڕێگەی دەمەوە. - بەردەستبوونی زیندەیی: دەگۆڕێت بەپێی شێوازی بەکارهێنان و خواردن. - نیوە تەمەن: نزیکەی ٢٤-٥٦ کاتژمێر. - لوتکەی چڕیی پلازما: دەگاتە لوتکە لە ماوەی ١-٢ کاتژمێردا دوای خواردن. • بەکارهێنانی پزیشکی: - بەکارهێنانی سەرەکی: چارەسەری هەوکردنی ڤایرۆسی جگەر (Hepatitis C) بە هاوبەشی لەگەڵ دەرمانەکانی تر. هەروەها بۆ چارەسەری هەوکردنی ڤایرۆسی کۆئەندامی هەناسە (Respiratory Syncytial Virus - RSV) بەتایبەتی لە منداڵاندا. - بەکارهێنانی لاوەکی: لە هەندێک حاڵەتدا بۆ چارەسەری هەوکردنی ڤایرۆسی تری وەک ئەنفلۆنزا بەکاردێت. - مەرجەکانی ئامانج: ڤایرۆسی جگەری C (HCV)، ڤایرۆسی کۆئەندامی هەناسە (RSV). - سودەکانی چارەسەرکردن: یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی و ڕێگریکردن لە زیان گەیاندن بە جگەر و کۆئەندامی هەناسە. • کاریگەرییەکانی دەرمان: - کات بۆ کاریگەری: لەوانەیە چەند هەفتەیەک بخایەنێت تا کاریگەرییەکانی دەرمانەکە دەربکەون. - ماوەی کارکردن: بەندە لەسەر دۆخی نەخۆشەکە و جۆری ڤایرۆسەکە. - کارلێکەکانی دەرمان: کارلێک دەکات لەگەڵ هەندێک دەرمانی تر، بۆیە پێویستە ئاگاداری پزیشک بیت لە هەموو ئەو دەرمانانەی بەکاریان دەهێنیت. - مەودای چارەسەری: پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی ئەگەری دروستبوونی کاریگەری لاوەکی. • تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: - تایبەتمەندی تایبەت: دەرمانێکی دژە ڤایرۆسی بەهێزە. - سوودەکانی: یارمەتیدەرە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەوکردنی ڤایرۆسی و ڕێگریکردن لە تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە. - گرنگی کلینیکی: دەرمانێکی گرنگە بۆ چارەسەری هەوکردنی ڤایرۆسی جگەر و RSV. - پرۆفایلی سەلامەتی: دەبێت بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی ئەگەری دروستبوونی کاریگەری لاوەکی وەک کەمخوێنی.