دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Antiplatelet
2 دەرمان
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
acetylsalicylic acid
ئەسپرین (ئەسیتیل سالیسیلیک ئەسید) یەکێکە لە دەرمانە کۆن و بەربڵاوەکان کە سەر بە پۆلی دژە-هەوکردنە ناستیرۆیدییەکان (NSAIDs) و هەروەها وەک ماددەیەکی دژە-مەیین کاردەکات. • **فارماکۆلۆژی:** ئەسپرین کاریگەرییەکانی بەهۆی ڕێگریکردن لە ئەنزیمی سایکلۆئۆکسیجینەیز (COX-1 و COX-2) دەردەخات. ئەم ئەنزیمانە بەرپرسن لە دروستکردنی پرۆستاگلاندینەکان، کە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە دروستبوونی ئازار، هەوکردن و تا. بە ڕێگریکردن لە COX-1، ئەسپرین هەروەها ڕێگری لە دروستبوونی ترۆمبۆکسان A2 دەکات لە پلاتێلێتەکاندا، کە ماددەیەکی گرنگە بۆ مەیینی خوێن. ئەم کاریگەرییە دژە-مەیینە بە شێوەیەکی هەمیشەیی (irreversible) دەبێت لەسەر پلاتێلێتەکان بۆ ماوەی ژیانی پلاتێلێتەکە (نزیکەی ٧-١٠ ڕۆژ). • **فارماکۆکینێتیک:** * **مژین (Absorption):** ئەسپرین بە خێرایی لە ڕیخۆڵە بچووکەکانەوە دەمژرێت، هەرچەندە بڕێکی کەمیشی لە گەدەدا دەمژرێت. بوونی خواردن لە گەدەدا دەتوانێت خێرایی مژین کەم بکاتەوە. * **دابەشبوون (Distribution):** بە خێرایی بەسەر شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و دەتوانێت بەربەستی خوێن-مێشک و بەربەستی وەرسی تێپەڕێنێت. * **میتابۆلیزم (Metabolism):** لە جگەردا بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ سالیسیلیک ئەسیدی چالاک، کە ئەویش خۆی دەگۆڕێت بۆ میتابۆلیتەکانی تر. * **دەردان (Excretion):** سالیسیلیک ئەسید و میتابۆلیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەدرێن. نیوەتەمەنی دەردانی ئەسپرین کورتە (نزیکەی ١٥-٢٠ خولەک)، بەڵام نیوەتەمەنی سالیسیلیک ئەسید درێژترە (نزیکەی ٢-٣ کاتژمێر بۆ دۆزی ئاسایی، و زیاتر بۆ دۆزی بەرز). • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان:** ئەسپرین بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی تا، کەمکردنەوەی هەوکردن، و گرنگتر لە هەموویان، بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان بەهۆی کاریگەرییەکەی لەسەر مەیینی خوێن. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان:** کاریگەری دژە-مەیینی ئەسپرین بەهۆی ڕێگریکردنی هەمیشەیی لە پلاتێلێتەکان، تایبەتمەندییەکی ناوازەیە کە لە زۆربەی NSAIDەکانی تر جیای دەکاتەوە. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە دەرمانێکی سەرەکی لە ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
aspirin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): ئەسپرین دەرمانێکی دژەهەوکردنی ناستیرۆیدییە (NSAID) و هەروەها وەک دژە پلاکی خوێن کار دەکات. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە ڕێگریکردنی نەگەڕاوە لە ئەنزیمەکانی سایکلۆئۆکسیجیناز (COX)، بەتایبەت COX-1 و COX-2. ئەم ڕێگریکردنە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی دروستبوونی پرۆستاگلاندینەکان (کە نێوەندگیرن بۆ ئازار، هەوکردن و تا) و ترۆمبۆکسان A2 (کە هۆکارێکی بەهێزی کۆبوونەوەی پلاکی خوێنە). دۆزی کەم بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو COX-1 لە پلاکی خوێندا ڕادەگرێت، کە دەبێتە هۆی کاریگەری دژە پلاکی خوێن. دۆزی بەرزتر هەردوو COX-1 و COX-2 ڕادەگرێت، کە کاریگەری دژەهەوکردن و ئازارشکێن دەبەخشێت. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسپرین سەر بە گرووپی سالیسیلاتەکانە. لە ڕووی کیمیاییەوە، ترشی ئەسیتیل سالیسیلیکە (acetylsalicylic acid). ترشێکی لاوازە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە ڕاگرتنی دروستبوونی پرۆستاگلاندینەکان، هەوکردن، ئازار و تا کەم دەکاتەوە. بە ڕاگرتنی کۆبوونەوەی پلاکی خوێن، ڕێگری لە دروستبوونی خوێنبەستە دەکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت، بەتایبەت لە گەدە و ڕیخۆڵە باریکە. بەردەستبوونی زیندەیی بەرزە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان بەسەر زۆربەی شانەکانی لەش و شلەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانە کۆئەندامی دەماری ناوەند، شیری دایک و شانەکانی کۆرپەلە. بە ڕێژەیەکی زۆر بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە (بەتایبەت ئەلبومین) دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە خێرایی لە کۆئەندامی هەرس، جگەر و خوێندا شیدەبێتەوە بۆ ترشی سالیسیلیک (کە میتابۆلیتە چالاکەکەیەتی). پاشان ترشی سالیسیلیک لە جگەردا دەبەسترێتەوە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەسپرین زۆر کورتە (15-20 خولەک) بەهۆی شیدەبوونەوەی خێراوە. ترشی سالیسیلیک نیوە تەمەنێکی درێژتری هەیە (2-3 کاتژمێر لە دۆزی کەمدا، و تا 15-30 کاتژمێر لە دۆزی بەرزدا بەهۆی تێربوونی ڕێڕەوەکانی میتابۆلیزمەوە). بەرزترین چڕی ئەسپرین لە خوێندا لە ماوەی 1-2 کاتژمێردا بۆ حەبی ئاسایی دەگاتە لوتکە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: کەمکردنەوەی ئازار (سووک تا مامناوەند)، دابەزاندنی تا، دژەهەوکردن بۆ حاڵەتەکانی وەک هەوکردنی جومگە، وەک دژە پلاکی خوێن بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان (سەرەتایی و لاوەکی). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: ڕێگریکردن لە پێش-ئیلامپسیا (preeclampsia) بە دۆزی کەم، ڕێگریکردن لە شێرپەنجەی قۆڵۆن و ڕێکە (colorectal cancer) لە هەندێک نەخۆشی هەڵبژێردراودا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: جەڵتەی دڵ، جەڵتەی مێشک، ئازاری سنگ (angina)، هێرشی کورتخایەمی خوێنبەستەی مێشکی (TIA)، هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزمی، هەوکردنی جومگەی ئێسک، تا، سەرئێشە، ئازاری ماسولکە. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: مەترسی ڕووداوەکانی دڵ و خوێنبەرەکان کەم دەکاتەوە، ئازار و هەوکردن ناهێڵێت، تا دادەبەزێنێت. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری ئازارشکێن و دابەزێنەری تا لە ماوەی 30-60 خولەکدا دەست پێدەکات. کاریگەری دژە پلاکی خوێن خێرایە و نەگەڕاوەیە، و بۆ ماوەی تەمەنی پلاکەکە (7-10 ڕۆژ) بەردەوام دەبێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەری ئازارشکێن و دابەزێنەری تا 4-6 کاتژمێر دەخایەنێت. کاریگەری دژە پلاکی خوێن بۆ ماوەی تەمەنی پلاکەکان بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دژە مەیینەکانی خوێن (وەک وارفارین)، دەرمانەکانی تری NSAID، دەرمانەکانی دژە خەمۆکی (SSRIs)، میتۆترێکسات، دەرمانە میزپێکەرەکان، دەرمانەکانی ACE inhibitor، بێتا-بڵۆکەرەکان، و دەرمانەکانی دابەزاندنی شەکرەی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت هەڵمژین دوا بخات بەڵام ناڕەحەتی کۆئەندامی هەرس کەم دەکاتەوە. فۆڕمی ڕووپۆشکراو (enteric-coated) هەڵمژین دوا دەخات. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: کاریگەری دووانەیی هەیە (دژەهەوکردن/ئازارشکێن/دابەزێنەری تا و دژە پلاکی خوێن). ڕێگریکردنی نەگەڕاوە لە COX. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: کاریگەری ناوازەی دژە پلاکی خوێنی نەگەڕاوەی هەیە بە بەراورد لەگەڵ دەرمانەکانی تری NSAID کە ڕێگریکردنی COXیان گەڕاوەیە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: پرۆفایلی سەلامەتییەکی جێگیر و ناسراوی هەیە، بەڵام مەترسی بەرچاوی خوێنبەربوون و کێشەی کۆئەندامی هەرس هەیە. زۆر گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.