دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Antihypertensive
5 دەرمان
Adalat, Procardia, Nifedical, Afeditab
nifedipine
نیفێدیپین (Nifedipine) دەرمانێکە سەر بە پۆلی بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم (calcium channel blockers) کە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی پەستانی بەرزی خوێن (hypertension) و جۆرەکانی ئازاری سنگ (angina) بەکاردێت. ئەم دەرمانە بە هێورکردنەوەی خوێنبەرەکان کار دەکات، کە ئەمەش وادەکات دڵ بە ئاسانی خوێن بپاڵێوێت و سوڕی خوێن باشتر بێت. هەروەها دەتوانرێت بۆ هەندێک حاڵەتی تر وەک دیاردەی ڕاینۆد (Raynaud's phenomenon) بەکاربهێنرێت.
Apresoline, Hydralazine Hydrochloride
hydralazine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): هایدرالازین دەرمانێکی دژە پەستانی خوێنە و سەر بە پۆلی فراوانکەرەکانی خوێنبەرەکانە (vasodilators). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە خاوکردنەوەی ڕاستەوخۆی ماسولکە لووسەکانی دیواری خوێنبەرە بچووکەکان (arterioles)، بەتایبەتی خوێنبەرەکانی بەرگری (resistance arterioles). ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی (systemic vascular resistance) و لە ئەنجامدا پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. بە پێچەوانەی فراوانکەرەکانی خوێنهێنەرەکان (venodilators)، هایدرالازین کاریگەرییەکی کەمتری لەسەر خوێنهێنەرەکان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: هایدرالازین سەر بە گرووپی کیمیایی فثالازینەکانە (phthalazines). تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکەن کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبێت لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان، بەبێ ئەوەی کاریگەگیری لەسەر ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان (adrenergic receptors) هەبێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی، هایدرالازین بارگرانیی دوای دڵ (afterload) کەم دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی دەرهاویشتەی دڵ (cardiac output) و کەمکردنەوەی کاری دڵ. ئەم کاریگەرییە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ (reflex tachycardia) و زیادبوونی چالاکیی سیستەمی دەماری سۆمپاثەتیک (sympathetic nervous system)، بۆیە زۆرجار لەگەڵ دەرمانەکانی بلۆککەری بێتا (beta-blockers) بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئەم کاریگەرییە لاوەکیانە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هایدرالازین بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای بەکارهێنانی بە زاراوە. بەڵام، بەردەستبوونی زیندەییەکەی زۆر گۆڕانکاری بەسەردا دێت (لە 10% بۆ 50%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بە "خاو میتابۆڵیزم" (slow acetylators) ناسراون. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، بەتایبەتی لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان. نزیکەی 85-90%ی دەرمانەکە بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆڵیزمی بۆ دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی پرۆسەی ئەسیتایلەیشنەوە (acetylation). دەرچوونی دەرمانەکە و میتابۆڵیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوەیە لە ڕێگەی میزەوە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی هایدرالازین لە خوێندا لە نێوان 2 بۆ 8 کاتژمێرە، بەڵام ئەمە زۆر پشت بە باری ئەسیتایلەیشنی تاکەکەسی دەبەستێت (خێرا یان خاو). کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا دوای بەکارهێنانی بە زاراوە نزیکەی 1 بۆ 2 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی پەستانی خوێنی بەرز (hypertension)، بەتایبەتی پەستانی خوێنی مامناوەند بۆ توند، زۆرجار وەک بەشێک لە چارەسەرێکی تێکەڵاو لەگەڵ دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن. هەروەها لە قەیرانی پەستانی خوێن (hypertensive crisis) بە شێوەی دەرزی بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە چارەسەرکردنی سستبوونی دڵ (heart failure) بەکاردێت، بەتایبەتی لەگەڵ نایترەیتەکان (nitrates)، بۆ کەمکردنەوەی بارگرانیی سەر دڵ و باشترکردنی دەرهاویشتەی دڵ، بەتایبەتی لە نەخۆشانی ڕەگەز ڕەشدا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: پەستانی خوێنی بەرز، قەیرانی پەستانی خوێن، سستبوونی دڵ (بە شێوەی لاوەکی). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی پەستانی خوێن، باشترکردنی نیشانەکانی سستبوونی دڵ، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە پەستانی خوێنی بەرز وەک جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی دڵ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: دوای بەکارهێنانی بە زاراوە، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 20-30 خولەکدا دەستپێدەکات. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) بەکاردێت، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 5-20 خولەکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن دوای بەکارهێنانی بە زاراوە بۆ ماوەی 6-12 کاتژمێر دەمێنێتەوە. دوای بەکارهێنانی بە شێوەی دەرزی، ماوەی کارکردنی کەمترە، نزیکەی 2-6 کاتژمێر. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): هایدرالازین دەتوانێت کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێنی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن (وەک بلۆککەرەکانی بێتا، دایۆرێتیکەکان، بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم) زیاد بکات. بەکارهێنانی لەگەڵ دەرمانەکانی وەک دیازۆکساید (diazoxide) یان نایترۆپروساید (nitroprusside) دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی زۆری پەستانی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت بەردەستبوونی زیندەیی هایدرالازین زیاد بکات، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە خاو میتابۆڵیزمن، بۆیە باشترە بە بەردەوامی لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بەکاربهێنرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: هایدرالازین دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ و زیادبوونی چالاکیی ڕژێنە ئەدرینالەکان، کە دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وەک دڵەکوتێ و ئازاری سنگ. هەروەها مەترسیی دروستبوونی نەخۆشییەکی هاوشێوەی لوپوس (drug-induced lupus-like syndrome) هەیە، بەتایبەتی لە دۆزی بەرز و بەکارهێنانی درێژخایەن. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە پێچەوانەی زۆربەی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن کە کاریگەرییان لەسەر سیستەمی ڕینین-ئەنجیۆتێنسین-ئەلدۆستیرۆن (RAAS) یان ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان هەیە، هایدرالازین ڕاستەوخۆ کار لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان دەکات. ئەمەش وای لێدەکات کە لە هەندێک دۆخی تایبەتدا بەسوود بێت، وەک پەستانی خوێنی بەرز لە کاتی دووگیانیدا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: هایدرالازین دەرمانێکی کاریگەرە بۆ دابەزاندنی پەستانی خوێن، بەڵام پێویستی بە چاودێریی ورد هەیە بەهۆی کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک لێدانی خێرای دڵ و مەترسیی لوپوسی دەرمانی. زۆرجار وەک دەرمانێکی هێڵی دووەم یان سێیەم بەکاردێت کاتێک دەرمانەکانی تر کاریگەر نین یان نەخۆش ناتوانێت بەکاریان بهێنێت.
Cardura, Cardura XL
doxazosin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: دۆکسازۆسین دەرمانێکە لە پۆلی بلۆککەرەکانی ئەلفا-١ (Alpha-1 adrenergic blockers). میکانیزمی کارکردنی بریتییە لە بلۆککردنی هەڵبژاردەیی و گونجاوی وەرگرەکانی ئەلفا-١ لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان و پرۆستات و ملی میزەڵدان. ئەم بلۆککردنە دەبێتە هۆی فراوانبوونی خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی بەرگریی دەمارەکانی دەوروبەر، کە بەمەش پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. هەروەها، بە ئارامکردنەوەی ماسولکە لووسەکانی پرۆستات و ملی میزەڵدان، یارمەتی باشترکردنی لێشاوی میز دەدات لەو پیاوانەی کە گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجەیان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: دۆکسازۆسین لە گرووپی کیمیایی کینازۆلینەکانە (quinazoline derivatives). تایبەتمەندییەکی سەرەکیی بریتییە لە کاریگەرییە درێژخایەنەکەی کە ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەریی سەرەکیی بریتییە لە کەمکردنەوەی بەرگریی دەمارەکانی دەوروبەر، کە دەبێتە هۆی دابەزینی پەستانی خوێنی سیستەمی. لە سیستەمی میزدا، ئارامکردنەوەی ماسولکەکانی پرۆستات و ملی میزەڵدان دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی نیشانەکانی گەورەبوونی پرۆستات و باشترکردنی لێشاوی میز. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: دۆکسازۆسین بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت. بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی ٦٢% بۆ ٦٩%ە. خواردن کاریگەرییەکی کەمی لەسەر هەڵمژینی هەیە. - دابەشبوون لە جەستەدا: بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جەستەدا دابەش دەبێت و بە ڕێژەیەکی زۆر (زیاتر لە ٩٨%) بە پڕۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون: بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئەنزیمی CYP3A4. بەرهەمە میتابۆلیزەکراوەکانی چالاکیی فارماکۆلۆژییان کەمە یان نییە. زۆربەی دەرمانەکە و میتابۆلیتەکانی لە ڕێگەی پیساییەوە دەردەچن (نزیکەی ٦٣%) و بڕێکی کەمیشی لە ڕێگەی میزەوە (نزیکەی ٩%). - نیوە تەمەن و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دۆکسازۆسین درێژە، نزیکەی ٢٢ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە پلازمادا بۆ حەبی ئاسایی نزیکەی ٢-٣ کاتژمێرە و بۆ حەبی درێژخایەن نزیکەی ٨-١٢ کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی بەرزی پەستانی خوێن (Hypertension) و گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجە (Benign Prostatic Hyperplasia - BPH). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی سیندڕۆمی ڕاینۆد (Raynaud's phenomenon) بەکاردێت، بەڵام ئەمە بەکارهێنانێکی پەسەندکراو نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: بەرزی پەستانی خوێن و گەورەبوونی پرۆستات. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ ئاستێکی تەندروست و باشترکردنی نیشانەکانی میزکردن کە پەیوەستن بە گەورەبوونی پرۆستات، وەک کەمکردنەوەی زۆربوونی میزکردن لە شەودا و باشترکردنی لێشاوی میز. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. بۆ نیشانەکانی BPH، ڕەنگە چەند هەفتەیەکی پێبچێت تا سوودە تەواوەکەی دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنە درێژەکەیەوە، کاریگەرییەکەی بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بەردەوام دەبێت، ئەمەش ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات. - کارلێکەکانی دەرمانی: دەکرێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تری دابەزێنەری پەستانی خوێن، بلۆککەرەکانی فۆسفۆدیێستێراز-٥ (PDE5 inhibitors) وەک سیلدێنافیل، و هەندێک دەرمانی دژە کەڕوو و دژە ڤایرۆس بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی دۆکسازۆسین نییە، بۆیە دەکرێت لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بخورێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکان بریتییە لە دیاردەی "یەکەم دۆز" (first-dose phenomenon) کە تێیدا نەخۆش تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبێت لەکاتی هەستانەوە (orthostatic hypotension) دوای وەرگرتنی یەکەم دۆز یان زیادکردنی دۆز. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: دۆکسازۆسین بە نیوە تەمەنە درێژەکەی جیادەکرێتەوە لە بلۆککەرەکانی تری ئەلفا-١ وەک پرازۆسین، کە ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات و ئاسانکاری بۆ پابەندبوونی نەخۆش دەکات. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسییەکانی دابەزینی پەستانی خوێن، بەتایبەتی لە سەرەتای چارەسەردا. گرنگیی چارەسەرییەکەی لە توانای چارەسەرکردنی دوو حاڵەتی باو (بەرزی پەستانی خوێن و BPH) لە یەک کاتدا دەردەکەوێت.
Norvasc
amlodipine
ئاملۆدیپین ڕێگریکەری کەناڵی کالیسیۆمە کە خوێنبەرەکان فراوان دەکات و ڕۆیشتنی خوێن باشتر دەکات. بۆ چارەسەری بەرزی پەستانی خوێن و ئەنجینا (ئازاری سنگ) بەکاردێت.
Cortef,hydrocortone,solu-cortef
hydrocortisone
هایدرۆکۆرتیزۆن دەرمانێکی کۆرتیزۆلە کە کاریگەرییەکانی کۆرتیزۆڵ وەرئەگرێت کە هۆرمۆنێکە بە شێوەیەکی سروشتی لەلایەن ڕژێنەکانی ئەدرنالەوە بەرهەم دێت. دژە هەوکردنی هەیە و هایدرۆکۆرتیزۆن بە شێوەیەکی باو بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی هەوکردن و خوران و سووربوونەوەی پەیوەست بە حاڵەتەکانی پێست وەک ئەکزیما و هەوکردنی پێست و کاردانەوەی هەستیاری. لە هەندێک حاڵەتدا بۆ هەندێک حاڵەتی پزیشکی بەکاردەهێنرێت کە کاریگەری دژە هەوکردن سوودبەخشە.