چاوەڕوانی...

زانیاری گشتی

ڤایتامین دی یەکێکە لە ڤایتامینە چەوری تواوەکان کە ڕۆڵێکی سەرەکی و هەمەلایەنە لە جەستەی مرۆڤدا دەگێڕێت. بە پێچەوانەی زۆربەی ڤایتامینەکانی ترەوە، جەستە دەتوانێت ڤایتامین دی بەرهەم بهێنێت کاتێک پێست بەر تیشکی سەروو وەنەوشەیی B (UVB) ی خۆر دەکەوێت. ئەم ڤایتامینە وەک هۆرمۆنێک کار دەکات و بۆ تەندروستی ئێسک و ددانەکان زۆر گرنگە، چونکە یارمەتی جەستە دەدات کالسیۆم و فۆسفۆڕ لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵبمژێت. دوای ئەوەی ڤایتامین دی لە پێستدا دروست دەبێت یان لە ڕێگەی خۆراکەوە وەردەگیرێت، لە جگەر و گورچیلەکاندا دەگۆڕێت بۆ فۆڕمە چالاکەکەی، کە پێی دەوترێت 1,25-dihydroxyvitamin D یان calcitriol. ئەم فۆڕمە چالاکە ئاستی کالسیۆم لە خوێندا ڕێکدەخات بە زیادکردنی هەڵمژینی کالسیۆم لە ڕیخۆڵەکان، کەمکردنەوەی دەردانی لە گورچیلەکان، و بەشداریکردن لە پرۆسەی دروستکردن و شکاندنی ئێسک.

گرنگی ڤایتامین دی تەنها بە تەندروستی ئێسکەوە ناوەستێت. لێکۆڵینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری، کەمکردنەوەی هەوکردن، پاراستنی تەندروستی دڵ و خوێنبەرەکان، و تەنانەت ڕێکخستنی میزاج و فرمانی مێشکیشدا هەیە. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، زانایان بۆ یەکەمجار پەیوەندی نێوان ڤایتامین دی و نەخۆشی ئێسکە نەرمە (rickets) یان دۆزییەوە، کە نەخۆشییەکە بەهۆی کەمی ڤایتامین دی و لاوازی ئێسکەوە دروست دەبێت. لەو کاتەوە، تێگەیشتنمان لەم ڤایتامینە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بووە و ئێستا بە یەکێک لە پێکهاتە خۆراکییە هەرە گرنگەکان دادەنرێت بۆ پاراستنی تەندروستی گشتی و خۆپاراستن لە چەندین نەخۆشی درێژخایەن.

سوودە تەندروستیییەکانی

پاراستنی تەندروستی ئێسک و ددان: ڤایتامین دی یارمەتی هەڵمژینی کالسیۆم و فۆسفۆڕ دەدات لە ڕیخۆڵەکاندا، کە دوو کانزای سەرەکین بۆ دروستکردن و پاراستنی ئێسک و ددانی بەهێز. کەمی ڤایتامین دی دەبێتە هۆی لاوازی ئێسک و زیادبوونی مەترسی شکان.

بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری: ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە چالاککردنی خانە بەرگریکارەکان و ڕێکخستنی وەڵامدانەوەی بەرگری جەستە، بەمەش یارمەتی جەستە دەدات لە بەرەنگاربوونەوەی هەوکردن و نەخۆشییەکان.

کەمکردنەوەی مەترسی هەندێک جۆری شێرپەنجە: لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بە پەیوەندی نێوان ئاستی گونجاوی ڤایتامین دی و کەمبوونەوەی مەترسی تووشبوون بە هەندێک جۆری شێرپەنجە دەکەن، وەک شێرپەنجەی قۆڵۆن، مەمک و پڕۆستات.

باشترکردنی تەندروستی دڵ و خوێنبەرەکان: کاریگەری لەسەر ڕێکخستنی فشاری خوێن و کەمکردنەوەی هەوکردن لە خوێنبەرەکاندا هەیە، بەمەش مەترسی نەخۆشییەکانی دڵ و جەڵتەی مێشک کەم دەکاتەوە.

ڕێکخستنی میزاج و کەمکردنەوەی نیشانەکانی خەمۆکی: پەیوەندی بە تەندروستی دەروونییەوە هەیە و ئاستی گونجاوی ڤایتامین دی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە باشترکردنی میزاج و کەمکردنەوەی نیشانەکانی خەمۆکی.

پشتگیریکردنی فرمانی ماسولکەکان: گرنگە بۆ هێز و چالاکی ماسولکەکان و کەمکردنەوەی مەترسی کەوتن، بەتایبەتی لە بەساڵاچوواندا.

کەمکردنەوەی هەوکردن لە جەستەدا: خاوەنی تایبەتمەندی دژە هەوکردنە و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی هەوکردنی درێژخایەن کە پەیوەندی بە چەندین نەخۆشییەوە هەیە.

یارمەتیدان لە کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن: لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڤایتامین دی دەتوانێت کاریگەری لەسەر حەساسیەتی ئینسولین و فرمانی خانەکانی پەنکریاس هەبێت، بەمەش یارمەتیدەرە لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن.

سەرچاوە سروشتییەکان

سەرچاوەی سەرەکی و سروشتی ڤایتامین دی بریتییە لە بەرکەوتنی پێست بە تیشکی خۆر. کاتێک تیشکی سەروو وەنەوشەیی B (UVB) ی خۆر بەر پێست دەکەوێت، پێست ڤایتامین دی3 (Cholecalciferol) دروست دەکات. بەڵام، بەهۆی شێوازی ژیانی نوێ و کەمبوونەوەی بەرکەوتنی خۆر، زۆرێک لە خەڵک پێویستیان بە سەرچاوەی خۆراکی یان تەواوکەر هەیە.

سەرچاوە خۆراکییەکان بریتین لە:

ماسی چەور: وەک سەلەمون، مەکرێل، ساردین، و تونە، کە بڕێکی زۆر ڤایتامین دی تێدایە. بۆ نموونە، 100 گرام سەلەمونی کێڵگەیی نزیکەی 526 IU ڤایتامین دی تێدایە.

زەردێنەی هێلکە: بڕێکی کەمتر ڤایتامین دی تێدایە، نزیکەی 37 IU بۆ هەر زەردێنەیەک.

جگەری مانگا: بڕێکی کەم ڤایتامین دی تێدایە.

شیر و بەرهەمەکانی شیر: زۆر جار بە ڤایتامین دی دەوڵەمەند دەکرێن. یەک کوپ شیر نزیکەی 100-120 IU ڤایتامین دی تێدایە.

دانەوێڵەی بەیانیان: هەندێک جۆری دانەوێڵە بە ڤایتامین دی دەوڵەمەند دەکرێن.

قارچک: هەندێک جۆری قارچک، بەتایبەتی ئەوانەی بەر تیشکی UV کەوتوون، دەتوانن ڤایتامین دی2 (Ergocalciferol) بەرهەم بهێنن.

ڕۆنی جگەری ماسی: سەرچاوەیەکی زۆر دەوڵەمەندە بە ڤایتامین دی.

بۆ پاراستنی بایۆفاکتەری ڤایتامین دی لە خۆراکدا، باشترە خواردنەکان بە شێوەیەکی مامناوەند بکوڵێنرێن یان ببرژێنرێن، چونکە گەرمای زۆر دەتوانێت بڕێک لە ڤایتامینەکە لەناو ببات. ڤایتامین دی چەوری تواوەیە، واتە بۆ هەڵمژینی پێویستی بە چەوری هەیە. بۆیە، خواردنی سەرچاوەکانی ڤایتامین دی لەگەڵ ژەمە خۆراکییەکی چەوردا (وەک زەیتی زەیتون یان ئەڤۆکادۆ) دەتوانێت هەڵمژینی باشتر بکات.

نیشانەکانی کەمبوونەوە

کەمی ڤایتامین دی یەکێکە لە کێشە تەندروستییە باوەکان لە جیهاندا، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە تیشکی خۆر کەمە یان خەڵک کەمتر بەر خۆر دەکەون. نیشانەکانی کەمی ڤایتامین دی لە منداڵاندا بە نەخۆشی ئێسکە نەرمە (rickets) دەناسرێتەوە، کە تێیدا ئێسکەکان نەرم و لاواز دەبن و دەشێوێن، دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک، لاوازی ماسولکە، و گەشەی ناتەواو. لە گەورەساڵاندا، کەمی ڤایتامین دی دەبێتە هۆی پووکانەوەی ئێسک (osteomalacia)، کە نیشانەکانی بریتین لە ئازاری ئێسک و ماسولکە، بەتایبەتی لە پشت و قاچەکاندا، هەستکردن بە ماندوێتی، و لاوازی ماسولکە.

کۆمەڵێک هۆکار دەتوانن ببنە هۆی کەمی ڤایتامین دی، لەوانە کەمبوونەوەی بەرکەوتنی خۆر (بەهۆی شێوازی ژیان، جلوبەرگی داپۆشەر، یان بەکارهێنانی کرێمی دژە خۆر)، ڕەنگی پێستی تۆخ (کە دروستبوونی ڤایتامین دی لە پێستدا کەم دەکاتەوە)، بەساڵاچووان (کە توانای پێستیان بۆ دروستکردنی ڤایتامین دی کەم دەبێتەوە)، قەڵەوی (کە ڤایتامین دی لە شانە چەورییەکاندا قەتیس دەبێت)، و هەندێک نەخۆشی وەک نەخۆشی کرۆن، سیلیاک، یان نەشتەرگەری گەدە کە هەڵمژینی چەوری و ڤایتامین دی کەم دەکەنەوە.

بۆ دەستنیشانکردنی کەمی ڤایتامین دی، پزیشکان ئاستی 25-hydroxyvitamin D لە خوێندا دەپێون. ئاستی کەمتر لە 20 nanograms/milliliter (ng/mL) بە کەمی دادەنرێت. دەرئەنجامەکانی کەمی درێژخایەنی ڤایتامین دی مەترسیدارن و بریتین لە زیادبوونی مەترسی شکان، لاوازی سیستەمی بەرگری، زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ، هەندێک جۆری شێرپەنجە، و نەخۆشییەکانی خۆبەرگری. بە چارەسەرکردنی کەمی ڤایتامین دی بە وەرگرتنی تەواوکەر، نیشانەکان وردە وردە باشتر دەبن. ئازاری ئێسک و ماسولکە دەتوانێت لە چەند هەفتەیەکدا کەم بێتەوە، بەڵام بۆ باشتربوونی تەندروستی ئێسک و چاکبوونەوەی تەواو، ڕەنگە چەند مانگێک یان زیاتر کاتی بوێت.

بڕی پێویست و شێوازی بەکارهێنان

ڕێژەی پێویستی ڕۆژانەی ڤایتامین دی (RDA) بەپێی تەمەن و ڕەگەز دەگۆڕێت. بەپێی دامەزراوە تەندروستییە جیهانییەکان، ڕێژە گشتییەکان بەم شێوەیەن:

منداڵان (0-12 مانگ): 400 IU (10 micrograms) ڕۆژانە.

منداڵان و گەورەساڵان (1-70 ساڵ): 600 IU (15 micrograms) ڕۆژانە.

بەساڵاچووان (سەروو 70 ساڵ): 800 IU (20 micrograms) ڕۆژانە.

بۆ چارەسەرکردنی کەمی ڤایتامین دی، پزیشک ڕەنگە دۆزی بەرزتر دیاری بکات، وەک 1000-5000 IU ڕۆژانە یان 50,000 IU هەفتانە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو، بەپێی ئاستی ڤایتامین دی لە خوێندا و باری تەندروستی کەسەکە.

سەرووی سنووری سەلامەتی (Upper Limit - UL) بۆ ڤایتامین دی، کە خواردنی زیاتر لەو بڕە مەترسی ژەهراویبوونی هەیە، بەم شێوەیەیە:

منداڵان (0-6 مانگ): 1000 IU ڕۆژانە.

منداڵان (7-12 مانگ): 1500 IU ڕۆژانە.

منداڵان (1-3 ساڵ): 2500 IU ڕۆژانە.

منداڵان (4-8 ساڵ): 3000 IU ڕۆژانە.

گەورەساڵان و منداڵان (9 ساڵ و سەرووتر): 4000 IU ڕۆژانە.

هەڵمژینی ڤایتامین دی باشتر دەبێت کاتێک لەگەڵ ژەمە خۆراکییە چەورەکاندا دەخورێت، چونکە ڤایتامین دی چەوری تواوەیە. بۆیە، باشترە تەواوکەرەکانی ڤایتامین دی لەگەڵ ژەمی سەرەکیدا بخورێن.

بۆ ژنانی دووگیان و شیردەر، ڕێژەی پێویستی ڕۆژانە 600 IU یە، بەڵام لە هەندێک حاڵەتدا و بە ڕاوێژی پزیشک، ڕەنگە دۆزی زیاتر پێویست بێت بۆ دڵنیابوون لە تەندروستی دایک و کۆرپە. پێویستە هەمیشە پێش وەرگرتنی هەر تەواوکەرێک، بەتایبەتی لە کاتی دووگیانی و شیرداندا، ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت.

کاریگەرییە لاوەکییەکان

بە گشتی، ڤایتامین دی بە دۆزی ئاسایی و پێشنیارکراو، هیچ کاریگەرییەکی لاوەکی بەرچاوی نییە. بەڵام، وەرگرتنی دۆزی زۆر زۆر لە سەرووی سنووری سەلامەتی (UL) بۆ ماوەیەکی درێژ دەتوانێت ببێتە هۆی ژەهراویبوون بە ڤایتامین دی (hypervitaminosis D)، کە حاڵەتێکی دەگمەن بەڵام مەترسیدارە. ئەم ژەهراویبوونە بەهۆی زیادبوونی ئاستی کالسیۆم لە خوێندا (hypercalcemia) ڕوودەدات، چونکە ڤایتامین دی هەڵمژینی کالسیۆم زیاد دەکات.
نیشانەکانی زیادبوونی کالسیۆم لە خوێندا بریتین لە:
دڵتێکەڵهاتن و ڕشانەوە.
قۆڵنج و قەبزی.
تینوێتی زۆر و زۆر میزکردن.
لاوازی ماسولکە و ئازاری ئێسک.
ماندوێتی و سەرلێشێواوی.
لە حاڵەتە قورسەکاندا، دەتوانێت ببێتە هۆی بەردی گورچیلە، تێکچوونی فرمانی گورچیلە، و تەنانەت کێشەی دڵ.
کەسانی هەستیارتر بە کاریگەرییە لاوەکییەکان بریتین لەوانەی نەخۆشی گورچیلە یان جگەریان هەیە، یان هەندێک نەخۆشی وەک sarcoidosis، lymphoma، یان hyperparathyroidism کە دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی ئاستی کالسیۆم لە خوێندا.
پێویستە بە پەلە سەردانی پزیشک بکرێت ئەگەر هەر یەکێک لەم نیشانانەی سەرەوە دەرکەوتن دوای وەرگرتنی دۆزی بەرز لە ڤایتامین دی.
دژە ئاماژەکان (Contraindications) بۆ وەرگرتنی ڤایتامین دی بریتین لە حاڵەتەکانی hypercalcemia (زیادبوونی کالسیۆم لە خوێندا) و نەخۆشی گورچیلەی قورس، چونکە دەتوانێت دۆخەکە خراپتر بکات.

ئاگادارییە مەترسیدارەکان

1. دووگیانی و شیردان: پێویستە ژنانی دووگیان و شیردەر تەنها بە ڕاوێژی پزیشک ڤایتامین دی بەکاربهێنن. دۆزی زیاد لە پێویست دەتوانێت زیانبەخش بێت بۆ دایک و کۆرپە.
2. نەخۆشی گورچیلە یان جگەر: ئەو کەسانەی نەخۆشی گورچیلە یان جگەریان هەیە، پێویستە بە وریاییەوە ڤایتامین دی بەکاربهێنن و لە ژێر چاودێری پزیشکدا بن، چونکە ئەم ئەندامانە ڕۆڵی سەرەکییان لە چالاککردنی ڤایتامین دی و ڕێکخستنی ئاستی کالسیۆمدا هەیە.
3. نەخۆشییەکانی وەک sarcoidosis، lymphoma، یان hyperparathyroidism: ئەم نەخۆشییانە دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی ئاستی کالسیۆم لە خوێندا، و وەرگرتنی ڤایتامین دی دەتوانێت مەترسی hypercalcemia زیاتر بکات.
4. نەشتەرگەری: پێش ئەنجامدانی هەر

کارلێک لەگەڵ دەرمان و تەواوکەرەکان

ڤایتامین دی دەتوانێت کارلێک لەگەڵ چەندین دەرمان، خۆراک، و باری تەندروستی جیاوازدا بکات، کە کاریگەری لەسەر هەڵمژین، میتابۆلیزم، یان کاریگەرییەکانی ڤایتامین دی یان دەرمانەکە دەبێت.

کارلێک لەگەڵ دەرمانەکان:

ستیرۆیدەکان (corticosteroids): وەک prednisone، دەتوانن هەڵمژینی کالسیۆم کەم بکەنەوە و میتابۆلیزمی ڤایتامین دی تێک بدەن، بەمەش مەترسی کەمی ڤایتامین دی زیاد دەکەن.

دەرمانەکانی دژە گرتنی خوێن (anticoagulants): وەک warfarin، ڤایتامین دی بە دۆزی زۆر ڕەنگە کاریگەری ئەم دەرمانانە زیاد بکات و مەترسی خوێنبەربوون بەرز بکاتەوە.

دەرمانەکانی دژە گرتنی چەوری (bile acid sequestrants): وەک cholestyramine و colestipol، کە بۆ کەمکردنەوەی کۆلیستڕۆڵ بەکاردێن، دەتوانن هەڵمژینی ڤایتامین دی و ڤایتامینە چەوری تواوەکانی تر کەم بکەنەوە.

دەرمانەکانی دژە گرتنی (anticonvulsants): وەک phenytoin و phenobarbital، دەتوانن میتابۆلیزمی ڤایتامین دی لە جگەردا خێراتر بکەن، بەمەش پێویستی بە دۆزی زیاتر لە ڤایتامین دی زیاد دەکەن.

دیورێتیکەکانی thiazide: وەک hydrochlorothiazide، دەتوانن ئاستی کالسیۆم لە خوێندا زیاد بکەن، و کاتێک لەگەڵ ڤایتامین دی بەکاربهێنرێن، مەترسی hypercalcemia بەرز دەکەنەوە.

کارلێک لەگەڵ خۆراک و کانزاکان:

چەوری: خواردنی ڤایتامین دی لەگەڵ ژەمە خۆراکییەکی چەوردا هەڵمژینی باشتر دەکات.

کالسیۆم: ڤایتامین دی بۆ هەڵمژینی کالسیۆم پێویستە، و زۆرجار پێکەوە وەک تەواوکەر بەکاردێن. بەڵام، دۆزی زۆری هەردووکیان دەتوانێت ببێتە هۆی hypercalcemia.

کارلێک لەگەڵ باری تەندروستی:

نەخۆشییەکانی جگەر و گورچیلە: کاریگەری لەسەر چالاککردنی ڤایتامین دی هەیە، چونکە ئەم ئەندامانە ڕۆڵی سەرەکییان لە گۆڕینی ڤایتامین دی بۆ فۆڕمە چالاکەکەیدا هەیە.

نەخۆشییەکانی هەڵمژینی چەوری: وەک نەخۆشی کرۆن، سیلیاک، یان نەشتەرگەری گەدە، دەتوانن هەڵمژینی ڤایتامین دی کەم بکەنەوە.

نەخۆشییەکانی وەک sarcoidosis و lymphoma: دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی دروستبوونی فۆڕمی چالاکی ڤایتامین دی، بەمەش مەترسی hypercalcemia زیاد دەکەن.

کحول و شێوازی ژیان:

خواردنەوەی کحول بە شێوەیەکی زۆر و درێژخایەن دەتوانێت کاریگەری لەسەر میتابۆلیزمی ڤایتامین دی و تەندروستی ئێسک هەبێت.