ڕێبەری گشتگیر بۆ کرێمی دژەخۆر و پارێزگاری لە خۆر بۆ پێستێکی تەندروست
پارێزگاری لە پێست دژی تیشکی خۆر تەنها بۆ ڕێگریکردن لە سووتانی خۆر نییە؛ بەڵکو بنەمایەکە بۆ پاراستنی تەندروستی گشتی پێست و دوورکەوتنەوە لە نەخۆشییە درێژخایەنەکان. تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV) کە لە خۆرەوە دەردەچێت، دەتوانێت زیانی بەرچاو بە خانەکانی پێست بگەیەنێت، کە دەبێتە هۆی پیربوونی پێشوەختە، چرچ و لۆچی، پەڵەی ڕەنگاوڕەنگ، و گرنگتر لە هەمووی، زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی پێست. وەک پزیشکێکی پێست، هەمیشە جەخت لەسەر ئەوە دەکەمەوە کە کرێمی دژەخۆر یەکێکە لە گرنگترین هەنگاوەکانی چاودێری پێست. ئەم ڕێبەرە بە وردی باس لە گرنگی کرێمی دژەخۆر، جۆرەکانی، و چۆنیەتی بەکارهێنانی دەکات بۆ پاراستنی پێستێکی تەندروست و درەوشاوە.
پارێزگاری لە خۆر تەنها بۆ دوورکەوتنەوە لە سووتانی خۆر نییە، بەڵکو بنەمایەکە بۆ پاراستنی تەندروستی پێست لە درێژخایەندا. تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV) کە لە خۆرەوە دەردەچێت، سەرەکیترین هۆکاری پیربوونی پێشوەختەی پێست (photoaging)، دروستبوونی چرچ و لۆچی، پەڵەی ڕەنگاوڕەنگ، و گرنگتر لە هەمووی، شێرپەنجەی پێستە. تێگەیشتن لە جۆرەکانی تیشکی UV و چۆنیەتی کارکردنی کرێمی دژەخۆر بنەمایەکە بۆ پاراستنی کاریگەر.
جۆرەکانی تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV):
- UVA (تیشکی پیربوون): ئەم تیشکە بە قووڵی دەچێتە ناو پێست و بەرپرسیارە لە پیربوونی پێشوەختە، چرچ و لۆچی، و پەڵەی خۆر. هەروەها ڕۆڵی هەیە لە گەشەکردنی شێرپەنجەی پێست. تیشکی UVA بەناو شوشە و هەوردا تێدەپەڕێت.
- UVB (تیشکی سووتان): ئەم تیشکە زیاتر کاریگەری لەسەر چینی سەرەوەی پێست هەیە و هۆکاری سەرەکی سووتانی خۆر و زۆربەی جۆرەکانی شێرپەنجەی پێستە. تیشکی UVB لە ڕۆژانی هەوردا دەتوانێت زیانی پێست بگەیەنێت.
جۆرەکانی کرێمی دژەخۆر (Sunscreen): دوو جۆری سەرەکی کرێمی دژەخۆر هەیە:
- دژەخۆری کانزایی/فیزیکی (Mineral/Physical Sunscreen): ئەم جۆرە ماددە کانزاییەکانی وەک زینک ئۆکساید (zinc oxide) و تایتانیۆم دایۆکساید (titanium dioxide)ی تێدایە. ئەم ماددانە لەسەر ڕووی پێست چینێک دروست دەکەن کە تیشکی خۆر ڕەنگ دەداتەوە یان بڵاوی دەکاتەوە. بۆ پێستی هەستیار و منداڵان گونجاوترە.
- دژەخۆری کیمیایی (Chemical Sunscreen): ئەم جۆرە ماددە کیمیاییەکانی وەک ئۆکسیبێنزۆن (oxybenzone)، ئەڤۆبێنزۆن (avobenzone)، ئۆکتینۆکسات (octinoxate)ی تێدایە. ئەم ماددانە تیشکی خۆر دەمژن و دەیکەنە گەرمی و پاشان لە پێستەوە ئازادی دەکەن. زۆربەی کات سووکترن و بە ئاسانی دەمژرێن.
فاکتەرە گرنگەکانی کرێمی دژەخۆر:
- SPF (فاکتەری پارێزگاری لە خۆر - Sun Protection Factor): ئەمە پێوانەیەکە بۆ پارێزگاری لە تیشکی UVB. SPF 30 بە مانای ئەوە دێت کە دەتوانێت نزیکەی ٩٧%ی تیشکی UVB بگرێت. SPF 50 نزیکەی ٩٨% دەگرێت. جیاوازییەکی زۆر نییە لە نێوان SPF 30 و SPF 50، بەڵام هیچ دژەخۆرێک ناتوانێت ١٠٠% تیشکی خۆر بگرێت.
- سپێکتری فراوان (Broad-Spectrum): ئەم دەستەواژەیە مانای ئەوەیە کە دژەخۆرەکە لە هەردوو تیشکی UVA و UVB دەپارێزێت. دەبێت هەمیشە دژەخۆرێکی سپێکتری فراوان هەڵبژێریت.
- بەرگری ئاو (Water Resistant): ئەگەر مەلە دەکەیت یان ئارەق دەکەیتەوە، دژەخۆری بەرگری ئاو هەڵبژێرە، بەڵام بزانە کە "بەرگری ئاو" مانای "دژە ئاو" ناگەیەنێت و پێویستە دووبارە بەکاربهێنرێتەوە پاش ماوەیەکی دیاریکراو (٤٠ یان ٨٠ خولەک، بەپێی بەرهەمەکە).
نیشانەکانی زیانی خۆر:
- سووتانی خۆر (Sunburn): سووربوونەوە، ئازار، گەرمی، یان بڵق لەسەر پێست.
- پیربوونی پێشوەختە (Photoaging): چرچ و لۆچی، شلبوونەوەی پێست، پەڵەی تەمەن (age spots)، و گۆڕانکاری لە ڕەنگی پێست.
- کێراتۆزی ئەکتینیک (Actinic Keratosis): پەڵەی خڕ و زبر کە زۆرجار ڕەنگی سوور، قاوەیی، یان پەمەییە و دەتوانێت ببێتە شێرپەنجەی پێست.
- شێرپەنجەی پێست (Skin Cancer): ئەمە مەترسیدارترین نیشانەیە و دەکرێت چەند جۆرێکی هەبێت: کارسێنۆمای خانەی بنەڕەتی (basal cell carcinoma)، کارسێنۆمای خانەی سەفحەیی (squamous cell carcinoma)، و مێلانۆما (melanoma). نیشانەکانی شێرپەنجەی پێست دەتوانن بریتی بن لە گۆڕانکاری لە خاڵێک، پەیدابوونی پەڵەیەکی نوێ کە خوێنی لێ دێت یان خوران و سووتانەوەی هەیە، یان برینێک کە ساڕێژ نابێت.
کەی سەردانی پزیشکی پێست بکەیت:
- گۆڕانکاری لە خاڵێکدا: هەر گۆڕانکارییەک لە قەبارە، شێوە، ڕەنگ، یان هەستکردن بە خاڵێک (وەک خوران یان خوێنبەربوون) دەبێت بە خێرایی لەلایەن پزیشکەوە پشکنینی بۆ بکرێت.
- پەیدابوونی پەڵەی نوێ و گوماناوی: هەر پەڵەیەکی نوێ کە ناڕێکە، ڕەنگی جیاوازی هەیە، یان گەورەتر دەبێت، پێویستی بە پشکنینی پزیشکی هەیە.
- برینێک کە ساڕێژ نابێت: هەر برینێک یان خورانێک کە چەند هەفتەیەک دەخایەنێت و چاک نابێتەوە، دەبێت پزیشکی پێست بیبینێت.
- سووتانی خۆری توند: ئەگەر سووتانی خۆرەکە زۆر توند بێت، بڵقی گەورەی هەبێت، تا (fever) یان سەرگێژبوونی (dizziness) لەگەڵدا بێت، پێویستە چارەسەری پزیشکی وەربگریت.
- پشکنینی ساڵانە: تەنانەت ئەگەر هیچ نیشانەیەکی دیاریشت نەبێت، پزیشکی پێست پێشنیار دەکات ساڵانە پشکنینی تەواوی پێستت بۆ بکرێت، بەتایبەتی ئەگەر مێژووی خێزانی شێرپەنجەی پێستت هەبێت یان زۆر تووشی خۆر بووبیت. پارێزگاری لە خۆر هەنگاوێکی چالاکانەیە بۆ پاراستنی پێست لە زیانە درێژخایەنەکان و هێشتنەوەی بە تەندروستی.
هۆکارەکان و مەترسییەکان
هۆکاری سەرەکی زیان گەیاندن بە پێست و نەخۆشییەکانی پەیوەست بە خۆر، تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV)ە کە لە خۆرەوە دەردەچێت. ئەم تیشکە دەکرێت دابەش بکرێت بۆ سێ جۆری سەرەکی: تیشکی UVA، تیشکی UVB، و تیشکی UVC. تیشکی UVC بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن چینی ئۆزۆنەوە دەگیرێت و ناگاتە ڕووی زەوی، بەڵام تیشکەکانی UVA و UVB هەردووکیان دەتوانن زیانی بەرچاو بە پێست بگەیەنن. تیشکی UVA: ئەم جۆرە تیشکە درێژترین شەپۆلی هەیە و دەتوانێت بە قووڵی بچێتە ناو پێستەوە، بگاتە چینی دێرمیس (dermis). بەرپرسیارە لە پیربوونی پێشوەختەی پێست، چرچ و لۆچی، لەدەستدانی لاستیکی پێست، و پەڵەی خۆر. هەروەها ڕۆڵی هەیە لە گەشەکردنی هەندێک جۆری شێرپەنجەی پێست. تیشکی UVA دەتوانێت بەناو پەرچەم و پەنجەرەدا تێپەڕێت، واتە تەنانەت لە ناو ماڵ و ئۆتۆمبێلیشدا تووشی دەبین. تیشکی UVB: ئەم تیشکە شەپۆلی کورتترە و زیاتر کاریگەری لەسەر چینی سەرەوەی پێست (ئێپیدێرمیس - epidermis) هەیە. هۆکاری سەرەکی سووتانی خۆر (sunburn) و زۆربەی جۆرەکانی شێرپەنجەی پێستە، لەوانە کارسێنۆمای خانەی بنەڕەتی (basal cell carcinoma)، کارسێنۆمای خانەی سەفحەیی (squamous cell carcinoma)، و مێلانۆما (melanoma) کە مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە. تیشکی UVB بەهێزترینە لە ناوەڕاستی ڕۆژدا، بەتایبەتی لە نێوان کاتژمێر ١٠ی بەیانی و ٤ی ئێوارە. هۆکارەکانی مەترسی تووشبوون بە زیانەکانی خۆر بریتین لە:
- پێستی کاڵ: ئەو کەسانەی پێستیان کاڵە و بە ئاسانی دەسووتێن، زیاتر مەترسییان لەسەرە.
- مێژووی سووتانی خۆر: هەر سووتانێکی خۆر، بەتایبەتی لە تەمەنی منداڵیدا، مەترسی شێرپەنجەی پێست زیاد دەکات.
- بوونی خاڵی زۆر: ئەو کەسانەی ژمارەیەکی زۆر خاڵیان لەسەر پێست هەیە، یان خاڵی گەورە و ناڕێکیان هەیە (dysplastic nevi)، مەترسییان زیاترە.
- مێژووی خێزانی شێرپەنجەی پێست: ئەگەر کەسێکی نزیکی خێزانەکەت شێرپەنجەی پێستی هەبووبێت، تۆش مەترسیت زیاترە.
- سیستەمی بەرگری لاواز: ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، وەک ئەوانەی نەخۆشی ئۆتۆئیمونییان هەیە یان وەرگری ئەندامن، زیاتر مەترسییان لەسەرە.
- بەکارهێنانی هەندێک دەرمان: هەندێک دەرمان وەک دەرمانەکانی دژی هەوکردنی ناستیرۆیدی (NSAIDs) یان دژە بایۆتیکەکان، دەتوانن هەستیاری پێست بۆ خۆر زیاد بکەن. هەموو ئەم هۆکارانە جەخت لەسەر گرنگی پارێزگاری لە خۆر دەکەنەوە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی زیانی خۆر.
چارەسەری پزیشکی
چارەسەرکردنی زیانەکانی خۆر و نەخۆشییەکانی پێست کە بەهۆی خۆرەوە دروست دەبن، بەندە لەسەر جۆر و قووڵی زیانەکە. بۆ سووتانی خۆر (sunburn)ی سووک، چارەسەرەکان بریتین لە ساردکردنەوەی پێست بە ئاوی سارد، بەکارهێنانی کرێمی شێدارکەرەوە کە ئەلۆڤێرا (aloe vera) یان هایدرۆکۆرتیزۆنی سووکی تێدایە، و خواردنی دەرمانی ئازارشکێن وەک ئیبۆپرۆفین (ibuprofen) بۆ کەمکردنەوەی ئازار و هەوکردن. دەبێت خۆ لە هەڵپچڕینی بڵقەکان بپارێزرێت بۆ ئەوەی تووشی هەوکردن نەبێت. بۆ حاڵەتەکانی پێش شێرپەنجەیی وەک کێراتۆزی ئەکتینیک (actinic keratosis)، چەندین ڕێگەی چارەسەر هەیە:
- کڕایۆتێراپی (Cryotherapy): بەکارهێنانی نایترۆجینی شل بۆ بەستن و لەناوبردنی خانە زیانپێگەیشتووەکان.
- چارەسەری فۆتۆداینامیک (Photodynamic Therapy - PDT): بەکارهێنانی ماددەیەکی کیمیایی هەستیار بە ڕووناکی کە لەسەر پێست دادەنرێت و پاشان بە ڕووناکی تایبەت چالاک دەکرێت بۆ لەناوبردنی خانە زیانپێگەیشتووەکان.
- کرمە موضعییەکان: وەک 5-فلۆرۆیوراسیل (5-fluorouracil) یان ئیمیکیمۆد (imiquimod) کە خانە شێرپەنجەییەکان یان پێش شێرپەنجەییەکان لەناودەبەن.
- لێزەر (Laser Therapy): بەکارهێنانی لێزەر بۆ لابردنی چینی سەرەوەی پێست. بۆ شێرپەنجەی پێست، چارەسەرەکان بەندە لەسەر جۆری شێرپەنجەکە، قەبارە و شوێنەکەی، و بڵاوبوونەوەی (مێتاستازیس - metastasis). بریتین لە:
- نەشتەرگەری (Surgical Excision): لابردنی شانەی شێرپەنجەیی بە شێوەیەکی نەشتەرگەری.
- نەشتەرگەریی مۆز (Mohs Surgery): جۆرێکی تایبەتی نەشتەرگەرییە بۆ لابردنی چینی تەنکی پێست بە شێوەیەکی ورد، کە زۆرترین ڕێژەی چارەسەری هەیە بۆ هەندێک جۆری شێرپەنجەی پێست.
- تیشک دژی شێرپەنجە (Radiation Therapy): بەکارهێنانی تیشکی بەهێز بۆ لەناوبردنی خانە شێرپەنجەییەکان.
- چارەسەری کیمیایی (Chemotherapy): بەکارهێنانی دەرمان بۆ کوشتنی خانە شێرپەنجەییەکان، بەتایبەتی بۆ حاڵەتە پێشکەوتووەکان.
- چارەسەری ئامانجدار (Targeted Therapy) و چارەسەری بەرگری (Immunotherapy): ئەم چارەسەرانە بەتایبەتی بۆ حاڵەتە پێشکەوتووەکانی مێلانۆما (melanoma) بەکاردێن. گرنگە هەمیشە پزیشکی پێست سەردان بکرێت بۆ دەستنیشانکردنی دروست و دانانی پلانی چارەسەری گونجاو.
چاودێری و بەڕێوەبردن
بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی پێست و پارێزگاری لە خۆر بنەمایەکە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی زیانی خۆر و پاراستنی تەندروستی پێست. ئەمە تەنها بریتی نییە لە بەکارهێنانی کرێمی دژەخۆر، بەڵکو ژمارەیەک گۆڕانکاری لە شێوازی ژیان و چاودێری ڕۆژانە دەگرێتەوە.
- بەکارهێنانی کرێمی دژەخۆر بە شێوەیەکی ڕێک: کرێمی دژەخۆر (sunscreen) یەکێکە لە گرنگترین ئامرازەکانی پارێزگاری. دەبێت ڕۆژانە بەکاربهێنرێت، تەنانەت لە ڕۆژە هەورەکانیشدا یان لەناو ماڵدا ئەگەر نزیک پەنجەرە بیت.
- بڕی گونجاو: بڕێکی زۆر بەکاربهێنە. بۆ زۆربەی گەورەکان، بڕی یەک کوپ چا (tea cup) بۆ هەموو جەستە پێویستە، و بۆ ڕووخسار و مل بڕی دوو پەنجەی دەست (two finger lengths) پێویستە.
- دووبارە بەکارهێنانەوە: هەموو دوو کاتژمێر جارێک دووبارە بەکاریبهێنەرەوە، یان زووتر ئەگەر مەلە بکەیت یان ئارەق بکەیتەوە.
- پۆشینی جلوبەرگی پارێزەر: جلوبەرگی قوماشی چڕ و ڕەنگی تۆخ باشتر تیشکی خۆر دەمژن نەک ڕەنگە کاڵەکان. جلوبەرگی تایبەت بە پارێزگاری لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UPF - Ultraviolet Protection Factor) بەردەستە و زۆر کاریگەرە.
- بەکارهێنانی کڵاو و چاویلکەی خۆر: کڵاوێکی لێوار فراوان (wide-brimmed hat) دەتوانێت ڕووخسار، مل، و گوێیەکان بپارێزێت. چاویلکەی خۆریش کە ١٠٠% تیشکی UVA و UVB دەگرێت، بۆ پاراستنی چاو و پێستی دەوروبەری چاو زۆر گرنگە.
- دوورکەوتنەوە لە کاتژمێرەکانی لوتکەی خۆر: تیشکی خۆر بەهێزترینە لە نێوان کاتژمێر ١٠ی بەیانی و ٤ی ئێوارە. لەم کاتانەدا هەوڵ بدە لە سێبەردا بمێنیتەوە یان چالاکییە دەرەکییەکانت کەم بکەیتەوە.
- خۆپاراستن لە تیشکی دەستکردی خۆر: دوورکەوتنەوە لە جێگای خۆرگرتن (tanning beds) و لامپی خۆر (sun lamps) زۆر گرنگە، چونکە ئەم تیشکانە زیانبەخشن و مەترسی شێرپەنجەی پێست زیاد دەکەن.
- پشکنینی پێست بە شێوەیەکی ڕێک: مانگانە پێستت بپشکنە بۆ دۆزینەوەی هەر گۆڕانکارییەک لە خاڵەکان یان پەیدابوونی پەڵەی نوێ، و ساڵانەش سەردانی پزیشکی پێست بکە بۆ پشکنینی پیشەیی پێست. جێبەجێکردنی ئەم ڕێنماییانە بە شێوەیەکی بەردەوام یارمەتیدەر دەبێت بۆ پاراستنی پێست لە زیانەکانی خۆر.
سوودەکان
- کەمکردنەوەی مەترسی شێرپەنجەی پێست.
- ڕێگریکردن لە پیربوونی پێشوەختەی پێست و چرچ و لۆچی.
- پاراستنی ڕەنگی یەکدەستی پێست و ڕێگریکردن لە پەڵەی خۆر.
- کەمکردنەوەی زیانەکانی DNAی خانەکانی پێست.
- پاراستنی کۆلاجین و ئیلاستینی پێست.
- کەمکردنەوەی مەترسی سووتانی خۆر و هەوکردنی پێست.
- پشتگیریکردنی سیستەمی بەرگری پێست.
ڕێنماییەکان
- 1
ڕۆژانە کرێمی دژەخۆر بەکاربهێنە، تەنانەت لە ڕۆژانی هەوریشدا.
- 2
دژەخۆرێکی سپێکتری فراوان (broad-spectrum) بە SPF 30 یان زیاتر هەڵبژێرە.
- 3
بڕێکی زۆر لە دژەخۆر بەکاربهێنە و هەموو دوو کاتژمێر جارێک دووبارەی بکەرەوە.
- 4
لە کاتژمێرەکانی لوتکەی خۆر (١٠ی بەیانی تا ٤ی ئێوارە) خۆت لەبەر خۆر بپارێزە.
- 5
جلوبەرگی پارێزەر، کڵاوێکی لێوار فراوان، و چاویلکەی خۆر بەکاربهێنە.
- 6
دوورکەوەرەوە لە جێگای خۆرگرتن و لامپی خۆر.
- 7
پێستت مانگانە بپشکنە بۆ هەر گۆڕانکارییەک.
- 8
ساڵانە سەردانی پزیشکی پێست بکە بۆ پشکنینی پیشەیی.
- 9
بۆ منداڵان و پێستی هەستیار، دژەخۆری کانزایی (mineral sunscreen) بەکاربهێنە.