گەشتکردن لە کاتی دووگیانیدا: ڕێبەرییەکی سەلامەت و دڵنیابەخش بۆ دایکی چاوەڕوانکراو

پێشەکی پیرۆزبایی لە ئێوە دەکەین بۆ ئەم قۆناغە جوانەی ژیانتان! دووگیانی قۆناغێکی نایابە و پڕە لە گۆڕانکاری و چاوەڕوانی. زۆرێک لە دایکانی چاوەڕوانکراو حەز دەکەن گەشت بکەن، جا بۆ پشوو بێت، سەردانی خێزان بێت یان کار. گەشتکردن لە کاتی دووگیانیدا زۆرجار سەلامەتە، بەڵام پێویستی بە پلانڕێژییەکی ورد و ڕاوێژکردن لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ هەیە بۆ دڵنیابوون لە تەندروستی ئێوە و کۆرپەکەتان. ئەم ڕێبەرە بەمەبەستی پێدانی زانیاری و دڵنیایی بە ئێوە ئامادەکراوە، تا بتوانن گەشتێکی ئاسوودە و سەلامەت بکەن. بۆچی ئەمە گرنگە؟ جەستەی ئافرەتی دووگیان چەندین گۆڕانکاری بەسەردا دێت کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەزموونی گەشتکردن هەبێت. ئەم گۆڕانکارییانە بریتین لە: * گۆڕانکارییە فیزیکییەکان (Physical Changes): زیادبوونی قەبارەی خوێن (increased blood volume)، فراوانبوونی ڕەحم (enlarging uterus)، و گۆڕانکاری لە هاوسەنگی جەستە (changes in balance) دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاسوودەیی و جووڵەی ئێوە هەبێت. * مەترسییەکانی مەیینی خوێن (Risk of Blood Clots): لە کاتی دووگیانیدا، مەترسی مەیینی خوێن (venous thromboembolism) بە تایبەتی لە قاچەکاندا (deep vein thrombosis - DVT) زیاد دەکات، بەتایبەتی لە کاتی دانیشتنی درێژخایەندا لە گەشتەکاندا. * پێویستی بە چاودێری پزیشکی (Need for Medical Care): لەوانەیە لە کاتی گەشتدا پێویست بێت دەستڕاگەیشتن بە چاودێری پزیشکی باش هەبێت، بەتایبەتی ئەگەر حاڵەتێکی لەناکاو ڕووبدات. * کاریگەری ژینگە (Environmental Factors): بەرزایی (altitude)، شێ (humidity)، و گۆڕانکاری لە پلەی گەرمیدا دەتوانن کاریگەری لەسەر تەندروستی ئێوە هەبێت. * ماندوێتی و دڵتێکەڵهاتن (Fatigue and Nausea): نیشانەکانی دووگیانی وەک ماندوێتی و دڵتێکەڵهاتن (morning sickness) دەتوانن لە کاتی گەشتدا زیاتر ببن. نیشانەکان و گۆڕانکارییەکان لە کاتی گەشتدا، گرنگە ئاگاداری نیشانە باوەکانی دووگیانی بن و بزانن چۆن مامەڵەیان لەگەڵدا بکەن: * ماندوێتی (Fatigue): ئاساییە هەست بە ماندوێتی زیاتر بکەن. هەوڵ بدەن پشوو بدەن و کاتی پێویست بۆ خەوتن دابین بکەن. * دڵتێکەڵهاتن و ڕشانەوە (Nausea and Vomiting): ئەگەر هێشتا دڵتێکەڵهاتنتان هەیە، خواردنی ژەمی بچووک و بەردەوام، دوورکەوتنەوە لە خواردنی چەور و تیژ، و خواردنەوەی ئاوی زۆر یارمەتیدەر دەبێت. * ئاوسانی قاچەکان (Swelling of Legs): دانیشتنی درێژخایەن دەتوانێت ببێتە هۆی ئاوسانی قاچ و پێیەکان (edema). جووڵاندنی قاچەکان و پاشکۆ (ankles) بە بەردەوامی و هەندێک جار لەبەرکردنی گۆرەوی تایبەتی فشاری (compression stockings) یارمەتیدەرە. * قەبزی (Constipation): خواردنی خۆراکی دەوڵەمەند بە ڕیشاڵ (fiber) و خواردنەوەی ئاوی زۆر دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. * سەرگێژبوون (Dizziness): لەوانەیە هەندێک جار هەست بە سەرگێژبوون بکەن، بە تایبەتی لە کاتی هەستانەوە بە پەلە. بە هێواشی بجووڵێن و دڵنیابن لەوەی ئاوی پێویست دەخۆنەوە. ڕێنماییە پراکتیکییەکان 1. ڕاوێژ لەگەڵ پزیشک (Consult Your Doctor): * پێش گەشتکردن (Before Traveling): پێش ئەوەی هیچ پلانێک بۆ گەشت دابنێن، پێویستە قسە لەگەڵ پزیشکی ژنان (obstetrician) یان مامان (midwife) بکەن. ئەوان دەتوانن بڕیار بدەن کە ئایا گەشتکردن بۆ ئێوە سەلامەتە بە پشتبەستن بە باری تەندروستیتان و قۆناغی دووگیانی. * بەڵگەنامە پزیشکییەکان (Medical Documents): داوا لە پزیشک بکەن نامەیەکی پزیشکی (medical letter) بۆتان بنووسێت کە تێیدا قۆناغی دووگیانیتان، هەر حاڵەتێکی پزیشکی تایبەت، و دەرمانە پێویستەکان ڕوون کرابێتەوە. ئەم نامەیە لەوانەیە لە فڕۆکەخانە یان لە کاتی حاڵەتێکی پزیشکیدا پێویست بێت. 2. باشترین کاتی گەشت (Best Time to Travel): * سێ مانگی دووەم (Second Trimester) (هەفتەکانی 14-27) بە گشتی سەلامەتترین و ئاسوودەترین کاتە بۆ گەشتکردن. لەم قۆناغەدا، مەترسی لەبارچوون (miscarriage) کەمترە و نیشانەکانی دڵتێکەڵهاتن کەمدەبنەوە، هەروەها قەبارەی کۆرپە هێندە گەورە نییە کە زۆر بێزارکەر بێت. * گەشتکردن لە سێ مانگی یەکەم (first trimester) لەوانەیە بەهۆی دڵتێکەڵهاتن و ماندوێتی زۆرەوە ناخۆش بێت. * گەشتکردن لە سێ مانگی سێیەم (third trimester) (بە تایبەتی دوای هەفتەی 36) مەترسی منداڵبوونی پێشوەختە (premature labor) یان حاڵەتی لەناکاو زیاد دەکات. زۆربەی هێڵە ئاسمانییەکان دوای هەفتەی 36-37 ڕێگە بە ئافرەتی دووگیان نادەن گەشت بکات. 3. شێوازەکانی گەشت (Modes of Travel): * گەشتی فڕۆکە (Air Travel): * پێشوەختە پلان دابنێ (Plan Ahead): هێڵە ئاسمانییە جیاوازەکان سیاسەتی جیاوازیان هەیە سەبارەت بە گەشتکردنی ئافرەتی دووگیان، بە تایبەتی لە قۆناغەکانی کۆتایی دووگیانیدا. پێش کڕینی بلیتی فڕۆکە، سیاسەتی هێڵی ئاسمانییەکە بپرسن. * جووڵانەوە (Movement): لە کاتی گەشتە درێژەکاندا، هەوڵ بدەن هەموو 30-60 خولەک جارێک هەستن و بەناو فڕۆکەکەدا بڕۆن، یان لە کاتی دانیشتندا جووڵە بە قاچ و پێیەکانتان بکەن بۆ کەمکردنەوەی مەترسی مەیینی خوێن (blood clots). * پشتێنەی سەلامەتی (Seatbelt): پشتێنەی سەلامەتی لە ژێر سکتان (under your abdomen) ببەستن نەک بەسەر سکتانەوە. * ئاوی زۆر بخۆنەوە (Stay Hydrated): وشکبوونەوەی لەش (dehydration) لە فڕۆکەدا باوە. ئاوی زۆر بخۆنەوە. * گەشتی ئۆتۆمبێل (Car Travel): * وەستان (Breaks): هەموو 1-2 کاتژمێر جارێک بوەستن و کەمێک بڕۆن بۆ جووڵاندنی خوێن و کەمکردنەوەی ئاوسان. * پشتێنەی سەلامەتی (Seatbelt): بە هەمان شێوە، پشتێنەی سەلامەتی لە ژێر سکتانەوە ببەستن. * ئاسوودەیی (Comfort): بالیفێکی بچووک لە پشتی پشتێنە دابنێن بۆ ئاسوودەیی زیاتر. * گەشتی شەمەندەفەر یان پاس (Train or Bus Travel): * ئەم شێوازانە زۆرجار ئاسوودەترن لە ئۆتۆمبێل چونکە دەرفەتی زیاتریان تێدایە بۆ جووڵانەوە. هەوڵ بدەن شوێنی دانیشتنی فراوانتر هەڵبژێرن. 4. ئامادەکارییەکان بۆ گەشت (Travel Preparations): * پێداویستییەکان (Packing Essentials): * دەرمان (Medications): هەموو دەرمانە پێویستەکانتان ببەن، لەوانەش ڤیتامینەکانی دووگیانی (prenatal vitamins) و هەر دەرمانێکی تر کە پزیشک بۆی نووسیون. * خواردنی سووک و ئاو (Snacks and Water): خواردنی سووک و تەندروست و ئاوی زۆر لەگەڵ خۆتان ببەن. * جلوبەرگی ئاسوودە (Comfortable Clothing): جلی فراوان و ئاسوودە لەبەر بکەن. * پێڵاوی ئاسوودە (Comfortable Shoes): پێڵاوی نزم و ئاسوودە لەپێ بکەن. * گۆرەوی فشاری (Compression Stockings): ئەگەر پزیشک ئامۆژگاری کردوون، گۆرەوی فشاری لەبەر بکەن بۆ کەمکردنەوەی مەترسی مەیینی خوێن. * بەڵگەنامە پزیشکییەکان (Medical Documents): نامەی پزیشک، کارتی دووگیانی (antenatal card)، و ژمارەکانی پەیوەندی بە پزیشک و خێزانەوە. * بیمەی گەشت (Travel Insurance): دڵنیابن لەوەی بیمەی گەشتتان هەیە کە حاڵەتەکانی پەیوەست بە دووگیانیش دەگرێتەوە. زۆربەی بیمەکان دوای قۆناغێکی دیاریکراوی دووگیانی (بۆ نموونە، دوای هەفتەی 28) داپۆشین ناکەن. * شوێنی مەبەست (Destination Considerations): * دەستڕاگەیشتن بە چاودێری پزیشکی (Access to Medical Care): پێش گەشتکردن، زانیاری لەسەر نەخۆشخانە و کلینیکەکانی شوێنی مەبەست کۆبکەنەوە. * خواردن و ئاو (Food and Water Safety): لە شوێنێک کە گومانتان لە سەلامەتی ئاوی خواردنەوە هەیە، ئاوی قوتووبەند یان ئاوی کوڵاو بخۆنەوە. خۆتان لە خواردنی خاو یان کەم کوڵاو بپارێزن. * کوتان (Vaccinations): ئەگەر گەشت دەکەن بۆ وڵاتێک کە پێویستی بە کوتان هەیە، لەگەڵ پزیشک قسە بکەن دەربارەی سەلامەتی کوتانەکان لە کاتی دووگیانیدا. هەندێک کوتان (وەک ڤاکسینی زەردەتا - yellow fever vaccine) لە کاتی دووگیانیدا ڕێگەپێدراو نین. * مەترسییەکان (Risks): دوورکەوتنەوە لە ناوچەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گوازراوەکان وەک ڤایرۆسی زیکا (Zika virus) یان مەلاریا (malaria) زۆر گرنگە. کەی پێویستە پەیوەندی بە پزیشک بکەیت؟ هەرگیز دوودڵ مەبن لە پەیوەندیکردن بە پزیشک یان گەڕان بەدوای چاودێری پزیشکی خێرا (emergency medical care) ئەگەر ئەم نیشانانەتان هەبوو لە کاتی گەشتدا: * خوێنبەربوونی زگماک (Vaginal Bleeding): هەر جۆرە خوێنبەربوونێک، تەنانەت ئەگەر کەمیش بێت. * ئازاری توند لە سک یان حەوز (Severe Abdominal or Pelvic Pain): ئازارێکی بەردەوام یان توند کە کەم نابێتەوە. * دڵتێکەڵهاتن و ڕشانەوەی زۆر (Severe Nausea and Vomiting): ڕشانەوەی بەردەوام کە ڕێگر بێت لە خواردن و خواردنەوە. * تا (Fever): پلەی گەرمی بەرز (high fever). * سەرئێشەی توند یان گۆڕانکاری لە بینیندا (Severe Headache or Vision Changes): سەرئێشەی زۆر یان بینینی تەڵخ یان دوو بینی (double vision). * ئاوسانی لەناکاو لە دەست و دەموچاو (Sudden Swelling of Hands or Face): ئەمە لەوانەیە نیشانەی فشارە خوێنی بەرز (pre-eclampsia) بێت. * دەرچوونی ئاو لە زگماک (Leakage of Vaginal Fluid): گەرم یان سارد، لەوانەیە نیشانەی شکانی کیسەی ئاو (ruptured membranes) بێت. * کەمبوونەوەی جووڵەی کۆرپە (Decreased Fetal Movement): ئەگەر هەست بە کەمبوونەوەیەکی بەرچاو یان نەبوونی جووڵەی کۆرپە بکەن. * ئازار یان سووربوونەوە و گەرمبوونی قاچێک (Pain, Redness, or Warmth in One Leg): ئەمە لەوانەیە نیشانەی مەیینی خوێن (DVT) بێت و پێویستی بە چاودێری خێرا هەیە. * گرژبوونی ڕەحم (Uterine Contractions): گرژبوون کە بەردەوام بێت یان زۆر نزیک بێت لە یەکتر. ئامۆژگاری کۆتایی دایکی ئازیز، گەشتکردن لە کاتی دووگیانیدا دەتوانێت ئەزموونێکی خۆش و بەنرخ بێت، بە مەرجێک پلانێکی باشی بۆ دابنرێت و سەلامەتی ئێوە و کۆرپەکەتان لە پێش بێت. هەمیشە گوێ لە جەستەتان بگرن، پشووی پێویست بدەن، و لە کاتی گوماندا یان هەستکردن بە نیشانەی نائاسایی، دەستبەجێ پەیوەندی بە پزیشک بکەن. بە ئاگاداری و پلانڕێژی دروست، دەتوانن گەشتێکی ئاسوودە و پڕ لە یادگاری جوان بکەن.