چاوەڕوانی...
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
acetylsalicylic acid
نوسراوە لە لایەن Mhammad SalmDecember 27, 2025
زانیاری گشتی
ئەسپرین (ئەسیتیل سالیسیلیک ئەسید) یەکێکە لە دەرمانە کۆن و بەربڵاوەکان کە سەر بە پۆلی دژە-هەوکردنە ناستیرۆیدییەکان (NSAIDs) و هەروەها وەک ماددەیەکی دژە-مەیین کاردەکات.
**فارماکۆلۆژی
- ** ئەسپرین کاریگەرییەکانی بەهۆی ڕێگریکردن لە ئەنزیمی سایکلۆئۆکسیجینەیز (COX-1 و COX-2) دەردەخات. ئەم ئەنزیمانە بەرپرسن لە دروستکردنی پرۆستاگلاندینەکان، کە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە دروستبوونی ئازار، هەوکردن و تا. بە ڕێگریکردن لە COX-1، ئەسپرین هەروەها ڕێگری لە دروستبوونی ترۆمبۆکسان A2 دەکات لە پلاتێلێتەکاندا، کە ماددەیەکی گرنگە بۆ مەیینی خوێن. ئەم کاریگەرییە دژە-مەیینە بە شێوەیەکی هەمیشەیی (irreversible) دەبێت لەسەر پلاتێلێتەکان بۆ ماوەی ژیانی پلاتێلێتەکە (نزیکەی ٧-١٠ ڕۆژ).
**فارماکۆکینێتیک
- **
- * **مژین (Absorption):** ئەسپرین بە خێرایی لە ڕیخۆڵە بچووکەکانەوە دەمژرێت، هەرچەندە بڕێکی کەمیشی لە گەدەدا دەمژرێت. بوونی خواردن لە گەدەدا دەتوانێت خێرایی مژین کەم بکاتەوە.
- * **دابەشبوون (Distribution):** بە خێرایی بەسەر شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و دەتوانێت بەربەستی خوێن-مێشک و بەربەستی وەرسی تێپەڕێنێت.
- * **میتابۆلیزم (Metabolism):** لە جگەردا بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ سالیسیلیک ئەسیدی چالاک، کە ئەویش خۆی دەگۆڕێت بۆ میتابۆلیتەکانی تر.
- * **دەردان (Excretion):** سالیسیلیک ئەسید و میتابۆلیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەدرێن. نیوەتەمەنی دەردانی ئەسپرین کورتە (نزیکەی ١٥-٢٠ خولەک)، بەڵام نیوەتەمەنی سالیسیلیک ئەسید درێژترە (نزیکەی ٢-٣ کاتژمێر بۆ دۆزی ئاسایی، و زیاتر بۆ دۆزی بەرز).
**بەکارهێنانە کلینیکییەکان
- ** ئەسپرین بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی تا، کەمکردنەوەی هەوکردن، و گرنگتر لە هەموویان، بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان بەهۆی کاریگەرییەکەی لەسەر مەیینی خوێن.
**تایبەتمەندییە تایبەتەکان
- ** کاریگەری دژە-مەیینی ئەسپرین بەهۆی ڕێگریکردنی هەمیشەیی لە پلاتێلێتەکان، تایبەتمەندییەکی ناوازەیە کە لە زۆربەی NSAIDەکانی تر جیای دەکاتەوە. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە دەرمانێکی سەرەکی لە ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
نیشانەکانی بەکارهێنان
- • کەمکردنەوەی ئازاری سووک تا مامناوەند، وەک سەرئێشە، ئازاری ماسولکە، ئازاری جومگە، و ئازاری سووڕی مانگانە.
- • دابەزاندنی تا کە بەهۆی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکانەوە دروست بووە.
- • کەمکردنەوەی هەوکردن لە نەخۆشییەکانی وەک هەوکردنی جومگەکانی ڕووماتیزمی (rheumatoid arthritis) و هەوکردنی ئێسک و جومگەکان (osteoarthritis).
- • ڕێگریکردن لە جەڵتەی دڵ (myocardial infarction) لەو کەسانەی کە مەترسییان لەسەرە یان پێشتر تووشی بوون.
- • ڕێگریکردن لە جەڵتەی مێشک (ischemic stroke) و هێرشی کورتخایەمی مێشک (transient ischemic attack - TIA).
- • ڕێگریکردن لە مەیینی خوێن لە دوای نەشتەرگەرییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان، وەک دانانی ستێنت یان نەشتەرگەری بایپاسی خوێنبەرەکانی دڵ.
- • چارەسەرکردنی هەندێک نەخۆشی تایبەت وەک نەخۆشی کاواساکی (Kawasaki disease) لە منداڵاندا، بە دۆزی دیاریکراو و لەژێر چاودێری پزیشکدا.
ئاگادارییە مەترسیدارەکان
- • **مەترسی خوێنبەربوون:** ئەسپرین مەترسی خوێنبەربوون زیاد دەکات، بەتایبەت لە کۆئەندامی هەرسدا. پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خوێنبەربوونی گەدە یان برینی گەدەیان هەیە، یان ئەوانەی کە دەرمانەکانی تری وەک دژە-مەیینەکان (anticoagulants) یان دژە-پلاتێلێتەکان (antiplatelets) بەکاردەهێنن.
- • **نەخۆشی ڕای (Reye's Syndrome):** نابێت ئەسپرین بە منداڵان و هەرزەکارانی خوار ١٦ ساڵ بدرێت کە تووشی نەخۆشی ڤایرۆسی بوون (وەک هەڵامەت، ئاوڵە، یان ئەنفلۆنزا)، چونکە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی ڕای زیاد دەکات، کە نەخۆشییەکی دەگمەن بەڵام مەترسیدارە و کاریگەری لەسەر مێشک و جگەر دەبێت.
- • **تەنگەنەفەسی (Asthma):** ئەو کەسانەی کە تەنگەنەفەسییان هەیە، بەتایبەت ئەوانەی کە هەستیارییان بە NSAIDەکان هەیە، پێویستە بە وریاییەوە ئەسپرین بەکاربهێنن، چونکە دەتوانێت ببێتە هۆی هێرشی تەنگەنەفەسی.
- • **تێکچوونی گورچیلە و جگەر:** پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی گورچیلە یان جگەریان هەیە، چونکە دەتوانێت دۆخی نەخۆشییەکە خراپتر بکات.
- • **نەشتەرگەری:** پێویستە بەکارهێنانی ئەسپرین چەند ڕۆژێک پێش نەشتەرگەری ڕابگیرێت (بە گشتی ٥-٧ ڕۆژ)، بەهۆی کاریگەرییەکەی لەسەر مەیینی خوێن و زیادکردنی مەترسی خوێنبەربوون لە کاتی نەشتەرگەریدا.
- • **کحول:** خواردنەوەی کحول لەگەڵ ئەسپریندا دەتوانێت مەترسی خوێنبەربوونی گەدە زیاد بکات.
- • **دەرمانەکانی تر:** ئەسپرین دەتوانێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تردا بکات، وەک دژە-مەیینەکان (وەک وارفارین)، NSAIDەکانی تر، دەرمانەکانی دابەزاندنی شەکری خوێن، و دەرمانەکانی فشاری خوێن. پێویستە پزیشک یان دەرمانساز ئاگادار بکرێتەوە لە هەموو ئەو دەرمانانەی کە بەکاردەهێنرێن.
- • **بەساڵاچووان:** بەساڵاچووان زیاتر مەترسی تووشبوونیان بە کاریگەرییە لاوەکییەکان هەیە، بەتایبەت خوێنبەربوونی کۆئەندامی هەرس، بۆیە پێویستە بە وریاییەوە و بە دۆزی کەمتر بەکاربهێنرێت.
پێش بەکارهێنان
کێ نابێت ئەم دەرمانە بەکاربهێنێت؟
- • هەستیاری ناسراو بە ئەسپرین یان هەر ماددەیەکی تری سالیسیلات، یان هەر NSAIDێکی تر (وەک ئیبۆپرۆفین یان ناپرۆکسین)، چونکە دەکرێت ببێتە هۆی کاردانەوەی هەستیاری توند وەک تەنگەنەفەسی (asthma)، هەڵئاوسانی پێست (angioedema) یان شۆکی ئەنافیلاکتیک.
- • بوونی برینی گەدە یان ڕیخۆڵە (peptic ulcer) یان خوێنبەربوونی کۆئەندامی هەرس (gastrointestinal bleeding) لە ئێستادا یان لە مێژووی نەخۆشییەکەدا.
- • نەخۆشییەکانی خوێنبەربوون وەک هیمۆفیلیا (hemophilia) یان کەمی پلاتێلێتەکان (thrombocytopenia) کە مەترسی خوێنبەربوون زیاد دەکەن.
- • تەنگەنەفەسی (asthma) کە بەهۆی NSAIDەکانەوە خراپتر دەبێت (aspirin-exacerbated respiratory disease).
- • سێ مانگی کۆتایی دووگیانی (سێیەمی سێیەمی دووگیانی) بەهۆی مەترسییەکانی لەسەر کۆرپەلە و دایک.
- • منداڵانی خوار ١٦ ساڵ کە تووشی نەخۆشی ڤایرۆسی بوون (وەک هەڵامەت یان ئاوڵە) بەهۆی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی ڕای (Reye's Syndrome).
سەرچاوەکان
سەرچاوەکان
سەرچاوە و بەڵگە پزیشکییە باوەڕپێکراوەکان
پشکنراو و باوەڕپێکراو
کورد میدیک پابەندە بە بەکارهێنانی سەرچاوە زانستییە باوەڕپێکراوەکان. ئەم بابەتە پێداچوونەوەی بۆ کراوە و سەرچاوەکانی لە گۆڤارە پزیشکییە جیهانییەکانەوە وەرگیراون.
2
✓ پێداچوونەوەی پزیشکی کراوە
پێداچوونەوە کراوە لەلایەن: Mhammad Salm,
بەرواری پێداچوونەوە: 27.12.2025
دوا نوێکردنەوە: 27.01.2026
هەموو ناوەڕۆکەکانمان لەلایەن پزیشکە پسپۆڕەکانی ئەنجومەنی ڕاوێژکاریمانەوە پێداچوونەوە دەکرێن. ئەنجومەنی ڕاوێژکاری ببینە
یارمەتیمان بدە بۆ باشترکردنی ناوەڕۆکەکانمان
