چاوەڕوانی...
شێرپەنجەی مەمک لە ئافرەتان
Breast Cancer in Women
نوسراوە لە لایەن Mhammad Salm — December 8, 2025
شێرپەنجەی مەمک نەخۆشییەکە کە تێیدا خانەکانی مەمک بە شێوەیەکی کۆنتڕۆڵنەکراو گەشە دەکەن و دابەش دەبن. ئەم گەشە نائاساییە دەتوانێت گرێیەک دروست بکات کە دەکرێت هەست پێ بکرێت یان لە پشکنینە پزیشکییەکاندا دەربکەوێت. شێرپەنجەی مەمک یەکێکە لە باوترین جۆرەکانی شێرپەنجە لە نێو ئافرەتاندا لە سەرانسەری جیهاندا و هۆکارێکی سەرەکی مردنە بەهۆی شێرپەنجەوە. سەرچاوەی سەرەکی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە گۆڕانکاری لە DNAی خانەکاندا کە دەبێتە هۆی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی گەشەکردنیان. جۆرە جیاوازەکانی شێرپەنجەی مەمک هەن، لەوانە کارسینۆمای داکتاڵی داگیرکەر (Invasive Ductal Carcinoma) کە باوترین جۆرە، و کارسینۆمای لۆبولاری داگیرکەر (Invasive Lobular Carcinoma). هەروەها جۆرەکانی وەک HER2-positive، هۆرمۆن ڕیسێپتۆر-پۆزەتیڤ (ER/PR-positive)، و سێ-نێگەتیڤ (Triple-negative) هەن کە هەریەکەیان شێوازی چارەسەری تایبەت بە خۆیان هەیە. گرنگیی زۆری هەیە بۆ دۆزینەوەی زووی شێرپەنجەی مەمک، چونکە ئەمە دەرفەتەکانی چارەسەرکردن و چاکبوونەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، خانە شێرپەنجەییەکان دەتوانن بڵاوببنەوە بۆ گرێ لیمفاوییەکان و پاشان بۆ بەشەکانی تری جەستە، وەک ئێسک، سییەکان، جگەر، و مێشک، کە ئەمەش دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات و چارەسەرکردنی قورستر دەبێت.
پۆلشێرپەنجە (Oncology)
پێداچوونەوەی پزیشکی کراوە
پوختە
شێرپەنجەی مەمک نەخۆشییەکە کە تێیدا خانەکانی مەمک بە شێوەیەکی کۆنتڕۆڵنەکراو گەشە دەکەن و دابەش دەبن. ئەم گەشە نائاساییە دەتوانێت گرێیەک دروست بکات کە دەکرێت هەست پێ بکرێت یان لە پشکنینە پزیشکییەکاندا دەربکەوێت. شێرپەنجەی مەمک یەکێکە لە باوترین جۆرەکانی شێرپەنجە لە نێو ئافرەتاندا لە سەرانسەری جیهاندا و هۆکارێکی سەرەکی مردنە بەهۆی شێرپەنجەوە. سەرچاوەی سەرەکی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە گۆڕانکاری لە DNAی خانەکاندا کە دەبێتە هۆی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی گەشەکردنیان. جۆرە جیاوازەکانی شێرپەنجەی مەمک هەن، لەوانە کارسینۆمای داکتاڵی داگیرکەر (Invasive Ductal Carcinoma) کە باوترین جۆرە، و کارسینۆمای لۆبولاری داگیرکەر (Invasive Lobular Carcinoma). هەروەها جۆرەکانی وەک HER2-positive، هۆرمۆن ڕیسێپتۆر-پۆزەتیڤ (ER/PR-positive)، و سێ-نێگەتیڤ (Triple-negative) هەن کە هەریەکەیان شێوازی چارەسەری تایبەت بە خۆیان هەیە. گرنگیی زۆری هەیە بۆ دۆزینەوەی زووی شێرپەنجەی مەمک، چونکە ئەمە دەرفەتەکانی چارەسەرکردن و چاکبوونەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، خانە شێرپەنجەییەکان دەتوانن بڵاوببنەوە بۆ گرێ لیمفاوییەکان و پاشان بۆ بەشەکانی تری جەستە، وەک ئێسک، سییەکان، جگەر، و مێشک، کە ئەمەش دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات و چارەسەرکردنی قورستر دەبێت.
هۆکارە سەرەکییەکان
- گۆڕانکاری بۆماوەیی (mutations) لە DNAی خانەکاندا کە دەبێتە هۆی گەشەی نائاسایی.
- هۆکارە هۆرمۆنییەکان، وەک بەرکەوتنی درێژخایەن بە ئیسترۆجین لە ماوەی ژیاندا.
- شێرپەنجەی مەمک بەهۆی کۆبوونەوەی چەند هۆکارێکی جێنەتیکی و ژینگەیی و شێوازی ژیانەوە دروست دەبێت.
- تەمەن، کە گەورەترین هۆکاری مەترسییە و زۆربەی حاڵەتەکان لە ژنانی بەتەمەندا ڕوودەدەن.
- مێژووی پێشووی نەخۆشییەکانی مەمک وەک هایپەرپلازیای نائاسایی (atypical hyperplasia).
لێکەوتەکان
- بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بۆ بەشەکانی تری جەستە (مێتاستاسیس)، وەک ئێسک، سییەکان، جگەر، یان مێشک.
- لیمفیدێما (Lymphoedema): ئاوسانی قۆڵ یان دەست بەهۆی لابردنی گرێ لیمفاوییەکان لە کاتی نەشتەرگەریدا.
- ئازار و ناڕەحەتی درێژخایەن بەهۆی شێرپەنجە یان کاریگەرییە لاوەکییەکانی چارەسەر.
- کاریگەرییە لاوەکییەکانی چارەسەر، وەک ماندوێتی، دڵتێکەڵهاتن، قژ هەڵوەرین، کێشەی دڵ، و پووکانەوەی ئێسک.
- کێشەی دەروونی وەک خەمۆکی، دڵەڕاوکێ، و کەمبوونەوەی متمانە بەخۆبوون.
- سەرهەڵدانی شێرپەنجەی دووەم لە هەمان مەمک یان مەمکی بەرامبەر.
- کێشەی ئێسک وەک پووکانەوەی ئێسک (osteoporosis) بەهۆی هەندێک چارەسەری هۆرمۆنی.
warningهۆکارەکانی مەترسی
- تەمەن: مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک لەگەڵ زیادبوونی تەمەندا بەرز دەبێتەوە، بەتایبەت دوای تەمەنی ٥٠ ساڵی.
- مێژووی خێزانی: بوونی شێرپەنجەی مەمک لە دایک، خوشک، کچ، یان باوکدا مەترسییەکە زیاد دەکات.
- گۆڕانکاری بۆماوەیی: گۆڕانکاری لە جینەکانی BRCA1 و BRCA2 و هەندێک جینی تر.
- قەڵەوی: بەتایبەت دوای وەستانی سووڕی مانگانە، چونکە شانەی چەوری ئیسترۆجین بەرهەم دەهێنێت.
- بەرکەوتنی درێژخایەن بە ئیسترۆجین: وەک دەستپێکردنی زووی سووڕی مانگانە (پێش ١٢ ساڵی) یان درەنگ وەستانی (دوای ٥٥ ساڵی).
- نەبوونی منداڵ یان منداڵبوون لە تەمەنێکی درەنگدا (دوای ٣٠ ساڵی).
- خواردنەوەی کحول.
- چارەسەری گۆڕینی هۆرمۆن (HRT) دوای وەستانی سووڕی مانگانە بۆ ماوەیەکی درێژ.
نیشانەکان
نیشانە باوەکان
- گرێیەک یان قەبزییەک لە مەمکدا یان ژێر باڵدا کە ئازاری نییە.
- گۆڕانکاری لە قەبارە یان شێوەی مەمکدا.
- گۆڕانکاری لە پێستی مەمکدا، وەک سووربوونەوە، خوران، چرچبوون، یان شێوەی پێستی پرتەقاڵ.
- کشانەوەی گۆی مەمک (نیپل) بۆ ناوەوە یان گۆڕانکاری لە ئاراستەکەیدا.
- دەردانی شلەمەنی لە گۆی مەمکەوە، بەتایبەت ئەگەر خوێنی تێدابێت یان خۆڕسک بێت.
- ئازار لە بەشێک لە مەمکدا کە ناڕوات و بەردەوامە.
- قڵیشان یان برین لەسەر گۆی مەمک یان پێستی مەمک کە چاک نابێتەوە.
- ئاوسانی بەشێک یان هەموو مەمک.
دەستنیشانکردن
پێوەری ستاندارد- دۆزینەوە و دیاریکردنی شێرپەنجەی مەمک چەند قۆناغ و ڕێگایەکی جیاواز لەخۆ دەگرێت. یەکەم هەنگاو زۆرجار پشکنینی جەستەیی (physical exam) لەلایەن پزیشکەوە یان پشکنینی خودی مەمکە لەلایەن خودی ئافرەتەکەوە بۆ هەستکردن بە هەر گرێ یان گۆڕانکارییەک. دواتر، مامۆگرام (Mammogram) کە تیشکی ئێکسێکی تایبەتە بۆ مەمک، بەکاردێت بۆ دۆزینەوەی گرێ یان ناوچەی نائاسایی کە ڕەنگە بە دەست هەست پێ نەکرێت. سۆنار (Ultrasound) یەکێکی ترە لە ئامرازەکان کە بەکاردێت بۆ جیاکردنەوەی گرێی ڕەق لە کیسی پڕ ئاو. لە هەندێک حاڵەتدا، بەتایبەت بۆ ژنانی مەترسی بەرز یان کاتێک ئەنجامی مامۆگرام و سۆنار ڕوون نین، MRI (Magnetic Resonance Imaging) بەکاردێت. بەڵام تاکە ڕێگای یەکلاییکەرەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی شێرپەنجە بریتییە لە بایۆپسی (Biopsy)، کە تێیدا نموونەیەک لە شانەی گومانلێکراو وەردەگیرێت و لە ژێر مایکرۆسکۆپدا لەلایەن پزیشکی پاتۆلۆجیستەوە پشکنینی بۆ دەکرێت. لە کاتی بایۆپسیدا، پشکنینی هۆرمۆن ڕیسێپتۆر (ER/PR) و HER2 ئەنجام دەدرێت بۆ دیاریکردنی جۆری شێرپەنجەکە و یارمەتیدان لە هەڵبژاردنی چارەسەری گونجاو. پشکنینی خوێنیش دەکرێت بۆ هەڵسەنگاندنی تەندروستی گشتی و دۆزینەوەی نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە.
چارەسەر و بەڕێوەبردن
ڕێکارەکانی چارەسەر
دەرمانە بەکارهاتووەکان
ئەم دەرمانانە دەکرێت بەکاربێن بۆ چارەسەر (بەپێی ڕێنمایی پزیشک):
- بەڕێوەبردنی شێرپەنجەی مەمک تەنها چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە ناگرێتەوە، بەڵکو چاودێری درێژخایەن و پشتیوانی تەواویش لەخۆ دەگرێت. دوای تەواوبوونی چارەسەری سەرەکی، نەخۆش پێویستی بە چاودێری بەردەوام هەیە کە پشکنینی ڕێکوپێک و مامۆگرامی ساڵانە لەخۆ دەگرێت بۆ دڵنیابوون لە نەگەڕانەوەی شێرپەنجە یان دۆزینەوەی هەر کێشەیەکی نوێ لە قۆناغێکی زوودا. بەڕێوەبردنی کاریگەرییە لاوەکییەکانی چارەسەر، وەک ئازار، ماندوێتی، دڵتێکەڵهاتن، و کێشەی دەروونی، بەشێکی گرنگە لە پلانەکە. پشتیوانی دەروونی و کۆمەڵایەتی، وەک بەشداریکردن لە گرووپی پشتیوانی یان ڕاوێژکاری، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کاریگەرییە سۆزدارییەکانی نەخۆشییەکە. هاندانی شێوازی ژیانی تەندروست، وەک خواردنی خۆراکی هاوسەنگ، وەرزشکردنی بەردەوام، وازهێنان لە جگەرەکێشان و کحول، یارمەتیدەرە بۆ باشترکردنی تەندروستی گشتی و کەمکردنەوەی مەترسی گەڕانەوەی شێرپەنجە. بۆ ئەو نەخۆشانەی تووشی لیمفیدێما بوون، چارەسەری فیزیکی و ماساژی تایبەت پێویستە. هەروەها، پلانێکی چارەسەری تاکەکەسی کە لەلایەن تیمێکی پزیشکی فرەپسپۆڕەوە دیاری دەکرێت، زۆر گرنگە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە نەخۆشەکە باشترین چاودێری وەردەگرێت. ئەگەر هۆکاری بۆماوەیی هەبێت، پشکنینی بۆماوەیی بۆ ئەندامانی خێزان دەکرێت بۆ دیاریکردنی مەترسییەکانیان.
سەرچاوەکان
سەرچاوە و بەڵگە پزیشکییە باوەڕپێکراوەکان
01
American Cancer Society, "Breast Cancer Facts & Figures 2023-2024", American Cancer Society, 2023, URL:View Source
02
National Cancer Institute, "Breast Cancer Treatment (PDQ®)–Patient Version", National Cancer Institute, 2024, URL:View Source
03
World Health Organization, "Breast cancer", WHO, 2023, URL:View Source
04
Waks, A. G., & Winer, E. P., "Breast Cancer Treatment: A Review", JAMA, 2019, URL:View Source
05
Maughan, K. L., et al., "Risk Factors for Breast Cancer", Clinical Obstetrics and Gynecology, 2010, URL:View Source
06
National Comprehensive Cancer Network (NCCN), "NCCN Guidelines for Patients: Breast Cancer", NCCN, 2024, URL:View Source
07
Harbeck, N., et al., "Breast cancer", Nature Reviews Disease Primers, 2019, URL:View Source
08
Centers for Disease Control and Prevention, "What Are the Risk Factors for Breast Cancer?", CDC, 2023, URL:View Source
پشکنراو و باوەڕپێکراو
کورد میدیک پابەندە بە بەکارهێنانی سەرچاوە زانستییە باوەڕپێکراوەکان. ئەم بابەتە پێداچوونەوەی بۆ کراوە و سەرچاوەکانی لە گۆڤارە پزیشکییە جیهانییەکانەوە وەرگیراون.
یارمەتیمان بدە بۆ باشترکردنی ناوەڕۆکەکانمان