چاوەڕوانی...
نەخۆشیی ئەلزەهایمەر
Alzheimer's Disease
نوسراوە لە لایەن Mhammad Salm — July 18, 2024
نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی بەرەوپێشچوونی تێکچوونی دەمارەکانە کە دەبێتە هۆی بەفیڕۆدانی خانەکانی مێشک (تێکچوون) و مردن. باوترین هۆکاری نەخۆشی بیرچوونەوەیە، بە دابەزینی بەردەوامی تواناکانی بیرکردنەوە و ڕەفتار و کۆمەڵایەتی کە توانای کارکردنی مرۆڤ بە شێوەیەکی سەربەخۆ تێکدەدات.
پۆلنەخۆشییەکانی دەمار (Neurology)
پوختە
نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی بەرەوپێشچوونی تێکچوونی دەمارەکانە کە دەبێتە هۆی بەفیڕۆدانی خانەکانی مێشک (تێکچوون) و مردن. باوترین هۆکاری نەخۆشی بیرچوونەوەیە، بە دابەزینی بەردەوامی تواناکانی بیرکردنەوە و ڕەفتار و کۆمەڵایەتی کە توانای کارکردنی مرۆڤ بە شێوەیەکی سەربەخۆ تێکدەدات.
هۆکارە سەرەکییەکان
- هۆکاری وردی تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە تەواوی نەزانراوە، بەڵام پێدەچێت تێکەڵەیەک بێت لە هۆکارە بۆماوەییەکان و ژینگەییەکان و شێوازی ژیان کە کاریگەرییان لەسەر مێشک هەیە بە تێپەڕبوونی کات. هۆکارە سەرەکییەکان بریتین لە:
- تەمەن (گەورەترین هۆکاری مەترسی ناسراو).
- مێژووی خێزان و جینات.
- گۆڕانکارییەکانی مێشک کە پەیوەندییان بە نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە هەیە (پلاکی ئامیلۆید و ئاڵۆزی ڕیشاڵی دەماری).
لێکەوتەکان
- بێتوانایی پەیوەندیکردن.
- زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە هەوکردن.
- خراپی خۆراک و وشکبوونەوە.
- لەدەستدانی توانای ئەنجامدانی چالاکییەکانی ڕۆژانە.
- زیادبوونی مەترسی کەوتن و ڕووداو.
warningهۆکارەکانی مەترسی
- تەمەن (زۆربەی ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە ٦٥ ساڵ و سەرووترن).
- مێژووی خێزان و جینات.نیشانەکانی دابەزین.
- تێکچوونی سوکی مەعریفی.
- برینێکی زەبراوی مێشک.
- شێوازی ژیان و تەندروستی دڵ (بۆ نموونە، کەمی وەرزشکردن، جگەرەکێشان، بەرزی پەستانی خوێن، بەرزی کۆلیسترۆڵ، خراپی کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی شەکرە ).
نیشانەکان
نیشانە باوەکان
- لەدەستدانی بیرەوەری کە ژیانی ڕۆژانە تێکدەدات.
- سەختی پلاندانان یان چارەسەرکردنی کێشەکان.
- سەرلێشێواوی لەگەڵ کات یان شوێن.
- کێشە لە تێگەیشتن لە وێنەی بینراو و پەیوەندییە فەزاییەکان.
- کێشەی نوێ لەگەڵ وشەکان لە قسەکردن یان نووسیندا.
- هەڵە دانانی شتەکان و لەدەستدانی توانای گەڕاندنەوەی هەنگاوەکان.
- کەمبوونەوەی یان خراپی حوکمدان .
- کشانەوە لە کار یان چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان.
- گۆڕانکاری لە میزاج و کەسایەتیدا.
دەستنیشانکردن
پێوەری ستاندارد- مێژووی پزیشکی و پشکنینی جەستەیی.
- پشکنینی دەمارەکان.
- باری دەروونی و پشکنینی دەروونی دەمار. وێنەگرتنی مێشک (MRI, CT, PET scans).پشکنینی خوێن بۆ ڕەتکردنەوەی هۆکارەکانی تری لەدەستدانی بیرەوەری.
- شیکاری شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت (CSF) (لە هەندێک حاڵەتدا).
چارەسەر و بەڕێوەبردن
ڕێکارەکانی چارەسەر
- چارەسەری نەخۆشی ئەلزەهایمەر سەرنج دەخاتە سەر کەمکردنەوەی نیشانەکان و باشترکردنی کوالیتی ژیانی نەخۆش و خێزانەکەی
- چونکە هیچ چارەسەرێکی یەکلاکەرەوە نییە بۆ نەخۆشییەکە. چارەسەرەکان بریتین لە:
- دەرمانەکان (Medications):
- دەرمانی بەڕێوەبردنی نیشانە مەعریفییەکان (Cognitive Symptom Management Medications): وەک ڕێگریکەرانی کۆلین ئیستراز (Cholinesterase Inhibitors) (بۆ نموونە
- دۆنێپێزیل
- ڕیڤاستیگمێن
- گالانتامین) کە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە باشترکردنی بیرەوەری و تواناکانی بیرکردنەوە بۆ ماوەیەک. هەروەها میمانتین (Memantine) کە کار لە سەر ڕێڕەوی گلوتامات دەکات و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە حاڵەتە مامناوەند و قورسەکاندا.
- دەرمانی بەڕێوەبردنی نیشانە ڕەفتاری و دەروونییەکان (Behavioral and Psychological Symptom Management Medications): وەک دژە خەمۆکی (Antidepressants) بۆ خەمۆکی
- دژە دەروونی (Antipsychotics) بۆ هەندێک نیشانەی وەک تووڕەیی یان بێبڕوایەتی (paranoia)
- و دەرمانی دژە دڵەڕاوکێ (Anti
- anxiety medications) بۆ دڵەڕاوکێ.
- چارەسەری نا
- دەرمانی (Non
- Pharmacological Therapies):
- ڕاهێنانی مەعریفی و یارمەتیدەرەکانی بیرەوەری (Cognitive Training and Memory Aids): چالاکییەکانی مێشک و ڕاهێنانی تایبەت بە بیرەوەری دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ پاراستنی تواناکانی بیرکردنەوە. بەکارهێنانی ئامرازەکانی وەک ساڵنامە
- کاتژمێر
- و تابلۆی یادەوەری دەتوانێت یارمەتیدەر بێت.
- گۆڕانکارییەکانی شێوازی ژیان (Lifestyle Modifications):
- وەرزشکردنی بەردەوام (Regular Exercise): چالاکیی جەستەیی دەتوانێت سوودبەخش بێت بۆ تەندروستی مێشک و باشترکردنی میزاج.
- خۆراکی تەندروست (Healthy Diet): خۆراکێکی هاوسەنگ و تەندروست بۆ دڵ (بۆ نموونە
- دروستکردنی ژینگەیەکی سەلامەت و پشتیوان.
- وەرزشکردنی بەردەوام و چالاکیی جەستەیی.
- خۆراکی هاوسەنگ و ئاودان.
- دامەزراندنی ڕۆتینەکان و ئاسانکردنی ئەرکەکان.
- دابینکردنی یارمەتیدەرەکانی بیرەوەری (بۆ نموونە، ساڵنامە، تێبینی) پاڵپشتی بۆ چاودێران (بۆ نموونە، چاودێری پشوودان، گروپەکانی پشتیوانی).
یارمەتیمان بدە بۆ باشترکردنی ناوەڕۆکەکانمان